نسخه Pdf

سپر «سواد رسانه‌ای»

سپر «سواد رسانه‌ای»

 در گروه‌های تلگرامی و واتس‌اپی خانوادگی، واکسن کرونا روزی چند بار کشف می‌شد! عمه‌ها، خاله‌ها، دایی‌ها و عموها که زودتر از دانشمندان واکسن کرونا را کشف کرده بودند، هر روز این خبر خوش را به سمع و نظر اعضای فامیل می‌رساندند. البته کاش ماجرا فقط به واکسن محدود می‌شد. آنها نسخه‌های پزشکی می‌پیچیدند و می‌نوشتند اگر فلان کار را بکنید هرگز به کرونا مبتلا نخواهید شد.  همزمان با ورود کرونا، افراد و گروه‌های مختلف، سیل شایعات پزشکی را به سمت شبکه‌های اجتماعی روانه کردند. هدفشان، گرفتن لایک بیشتر یا ایجاد اضطراب اجتماعی بود. گاهی هم می‌خواستند منافع اقتصادی و سیاسی گروهی را تامین کنند. مهم نیست آنها چه هدفی را دنبال می‌کردند. مساله این است که اخبار نادرست کرونا می‌توانست جان مردم را به بازی بگیرد و روح و روان آنها را آزرده کند. 

وظیفه صداوسیما در برابر شایعات مخرب کرونایی چه بود و باید چه می‌کرد؟ اما حالا سوال مهم این است که اگر شرایط مشابه تکرار شود رادیو و تلویزیون باید چه کند؟ رسانه‌ملی با چند راهکار می‌تواند به جنگ این شایعات برود. اصلی‌ترین سلاح مخاطبان در برابر این شایعات مجهز شدن به سواد رسانه‌ای است. اگر مردم این مهارت را پیدا کنند که خبر درست را از نادرست تشخیص بدهند، به‌راحتی اسیر محتواهای کاذب نخواهند شد. رسانه‌ملی باید به مخاطبانش آموزش دهد یک خبر معتبر چه ویژگی‌های محتوایی و ساختاری دارد. بسیار از شهروندان هنگام خواندن خبر به منبع آن توجهی نمی‌کنند. وقتی خبری درباره کشف واکسن کرونا اعلام می‌شود یک مخاطب باید کنجکاو باشد که این خبر را کدام خبرگزاری منتشر کرده است و ... 
دکتر مسعود یونسیان، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران از جمله پزشکانی بود که در ایام دشوار کرونا روی انتشار اخبار جعلی درباره کرونا حساسیت بسیاری داشت. او تعریف می‌کرد تلویزیون هم خبر نادرستی درباره راه‌های انتشار ویروس کرونا منتشر کرده است. این پزشک به گفته خودش با یکی از گویندگان خبر تماس گرفته و درباره کذب بودن محتوای اعلام شده، توضیح داده و تلویزیون هم در بخش بعدی اخبار، خبر قبلی را اصلاح کرده بود. یکی از وظایف رسانه‌ملی در چنین مقاطع حساسی این است که با تمرکز روی اخبار صحیح و معتبر و تایید شده، راه جولان اخبار کذب کرونایی را سد کند. حتی تلویزیون می‌تواند به سراغ شایعات مطروحه برود و با دلیل و مدرک، غلط بودن آنها را به اثبات برساند. البته این اقدام، حکم راه رفتن روی لبه تیغ را دارد. چرا که پرداختن غیرحرفه‌ای به شایعات ممکن است به جای تکذیب منجر به تقویت یک آموزه نادرست شود. 
بر اساس نظریه «برجسته‌سازی» رسانه می‌تواند مخاطبان را به این سمت هدایت کند که به چه چیزی فکر کنند. صداوسیما در اوج همه‌گیری کرونا توانست موضوع کرونا را به یک اولویت و دغدغه اصلی بدل کند. در روزهای ابتدایی ورود ویروس تصور بر این بود که فضا را باید عادی جلوه داد. همان زمان، یکی از گویندگان خبر اصرار داشت که بگوید من کرونا گرفته‌ام و خیلی راحت و سریع بیماری را شکست داده‌ام. در گام بعدی، مجریان و گویندگان راهی دیگر در پیش گرفته و به مخاطبان هشدار دادند جنگ با این مهمان ناخوانده آداب و قواعد خاصی دارد. 
سازمان جهانی بهداشت، چندی پیش تذکر داد همان‌گونه که باید از خودمان در برابر کرونا مراقبت کنیم، باید حواسمان به ویروس اطلاعات غلط مربوط به بیماری هم باشد. شایعات کرونایی با سرعتی بیشتر از ویروس کرونا پخش شدند و به جامعه آسیب زدند. آن روزها هم گذشت و البته می‌دانیم ممکن است جهان باز هم از این دست اتفاقات بسیار داشته باشد. دانشمندان مدام از آمدن ویروس‌های جدید حرف می‌زنند و برخی پزشکان هم از قرن حمله ویروس‌ها سخن می‌گویند. هرچند همه از ته دل دعا می‌کنیم چنین نشود، اما از حالا باید شرایط مشابه و البته سایر شرایطی که در آن شایعات ذهن جامعه را مشوش می‌کند، آماده بود و به مردم یاد داد چطور به وقایع و اخبار نگاه کرده و آنها را  راستی‌آزمایی اولیه کنند. مسلما این کار بیش از هر جایی از رسانه‌ملی برمی‌آید. 

احسان رحیم‌زاده - روزنامه‌نگار 

ضمیمه ویژه نامه