گفتوگو با سعید بیابانکی، شاعر اصفهانی
بدون شعر، جهانی برای من وجود ندارد
یکی از چیزهایی که در همه موقعیتهای زندگی میتواند احساسات انسان را برانگیخته کند، شعر است. از اولین شعرها و اولین شاعران تا بهحال آنقدر آثار کمنظیر و بینظیری خلق شده که بیهیچ شکی نمیتوان یکی از آنها را انتخاب کرد. هرکدام از آنها در موقعیت، حس و حالتی حال آدم را دگرگون میکنند. روز یکشنبه بیستوهفت شهریور روز شعر و ادب فارسی و همچنین بزرگداشت محمدحسین شهریار است، همان شاعری که به احتمال زیاد هرکدام از ما یکی دوبیتی از او به خاطر داریم. به همین دلیل به پیشواز این روز با یکی از شاعران کشورمان یعنی آقای سعید بیابانکی رفتهایم تا درباره این هنر گفتوگو کنیم.
اگر زمان نوجوانی را از زندگی آدمها حذف کنیم، چه چیزهایی را از دست میدهند؟ نوجوانی خودتان را در چند کلمه توصیف کنید.
به اعتقاد من دوران نوجوانی پلی بین کودکی و بزرگسالی است و اگر این دوران را حذف کنیم، به نظرم انسان در پرش کودکی به بزرگسالی دچار اختلال و زیان میشود و حتی ممکن است در این بین آسیب ببیند. راستش نوجوانی من بیشتر در زمان انقلاب گذشت، احساس میکردم که جامعه در حال پوست انداختن بود و من، با نسلی که مطالبه و نیازهای خود را به وسیله شعار در خیابانها فریاد میزدند، بزرگ شدم. نوجوانی من در این حالوهوا گذشت و زمان آرمانخواهانهای بود که بعدها با پیوستن به انجمن اسلامی مدرسهام، کمکم راه ادبیات را پیدا و آن را دنبال کردم.
چگونه باید بفهمیم که برای چه چیزی به دنیا آمدهایم؟ شما چگونه فهمیدید که باید بروید سراغ شعر و شاعری؟
به نظر من هر انسانی که پا به این دنیا میگذارد، برای یک هدف و یک چیزی آفریده شده. تنها فرقی که آدمیزاد با بقیه مخلوقات خدا دارد این است که خداوند اصلا انسان را شبیه درختان، حیوانات، گیاهان و... خلق نکرده و همین باعث میشود که بدانیم که نقشه راهی برای ما وجود دارد. شاعران به نظرم بهویژه برای شاعری آفریده میشوند، حتی ممکن است که یک شاعر متولد شود تا فقط یک مصرع از خود در این دنیا ثبت کند. البته خیلی کم رخ میدهد که شاعرانی فرهنگساز نیز به این دنیا بیایند مانند حافظ، سعدی، مولانا، خیام و فردوسی و...، اینها برای خلق یک شاهکار آفریده شدند.
به نظرم هر کسی بنابر حد و اندازه خودش خلق شده تا در این جهان مفید باشد. به قول فروغ تنها صداست که میماند، هر کس میتواند صدا یا یک چیزی از خود در جهان جا بگذارد.
از چه چیزی بیشتر برای نوشتن شعر کمک و الهام میگیرید؟
من از همه چیز برای شعر الهام میگیرم. به این دلیل که کار یک شاعر، مشاهده و دیدن است. شاید مشاهده، معنی دیدن را بدهد ولی در شعر همیشه نباید با چشم نظاره کرد. شما میتوانید با حس بویایی و گوشهای خود و حتی با قلب خودتان هم جهان را مشاهده کنید. به نظرم حتی با مشاهده میتوان به اعماق جهان سفر کرد یا میتوان به وسیله آن به جاهای تنگ و تاریک رفت و اساسا کار شاعر مشاهده کردن است. من سعی میکنم تیزبین باشم و در بین مردم بیشتر زندگی کنم. سفر زیاد میروم، همچنین بیشتر از وسایلنقلیه عمومی استفاده میکنم یا گاهی حتی به محلههای پایین و بالای شهر سر میزنم تا مشاهدات خود را افزایش بدهم.
برای شاعری باید عاشق بود؟ نوجوانان باید یادگیری چم و خم این هنر را از کجا شروع کنند؟
برای شاعر بودن حتما باید عاشق بود. تا زمانی که شما از خواندن شعری لذت نبرید نمیتوانید شعری بگویید که دیگران از آن لذت ببرند. من بارها به دوستانی که سر کلاسها میآیند میگویم سعی کنید آنقدر از شعر خودتان لذت ببرید تا به نتیجه شاهکار خود برسید. زمانی که خودتان را جدی نگیرید پس طبیعی است که دیگران نیز شما را جدی نگیرند بنابراین اعتماد بهنفس برای کسی که میخواهد شاعر شود، بسیار مهم است. این که انسان هر شب در حد نیم ساعت شعر خوب بخواند و شعر خوب نیز حفظ کند، به نظر من برای شروع نقطه خوبی است.
دنیای شما بدون شعر چه چیزی کم دارد؟
دنیای من بدون شعر اساسا دنیایی نیست. من به هر حال نزدیک به سی و چند سال است که در هوای شعر نفس میکشم. شاعری را بهعنوان نفسی برای خود میبینم و اگر روزی نباشد، احساس میکنم که خواهم مرد. اگر یک روز یک شعر خوب نخوانم یا یک شعر خوب نگویم، برای من تاریکی مطلق خواهد بود و به نظرم این حس بین تمام شاعران در جریان است.
دوست دارید سعید بیابانکی را با چه چیزی و با کدام شعرش بشناسند؟
خوشبختانه من در همه حوزههای شعر تلاش کردهام، در کارنامه شعری من کارهای عاشقانه، طنز، مذهبی و دینی و مفاهیم اجتماعی و انقلابی و خلاصه هر نوعی وجود دارد. سعی کردم که خودم را محدود نکنم. به نظرم آثار من در این 30سال مروری بر تمام حوادث است.
بزرگترین مشکلات و چالشهای یک شاعر در طول زندگیاش چیست؟
بزرگترین مشکل یک شاعر در زندگیاش، نبود مخاطب است. یعنی شعرش را مردم نخوانند و نپسندند. این که آدم را نشناسند و حرفش را نفهمند به نظرم بزرگترین مشکل یک شاعر در زندگی است.
چه رابطهای بین شعر و آدمهاست؟ چرا شعر حالمان را خوب میکند؟
شعر خوب البته حال همه را خوب نمیکند. حال کسانی را خوب میکند که شعر را میفهمند و به نظرم وظیفهاش نیز همین است که شاعر مطابق ذوقی که خداوند به او تقدیم کرده، وظیفهاش تزریق امید است. به نظرم تزریق ناامیدی کار شاعر نیست.
یک شعر بیارزش و فاقد اعتبار چه شاخصههایی دارد؟
یک شعر خوب باید یک حسی را در شنونده برانگیزد. اگر آن شعر با مخاطب هیچ کاری نکرد پس حتما شعر خوبی نیست. ممکن است یک شعر تمام ملزومات را داشته باشد اما نتواند حس مخاطب را فعال کند.
چقدر شعرهای شهریار را میخوانید؟ اولین باری که با شهریار آشنا شدید چه زمانی بود؟
من به شعرهای شهریار علاقه دارم و مطمئن هستم که شهریار یکی از شاعران مهم قرن گذشته شمسی است. به این دلیل که شگردهای حافظ را در خود استفاده کرد و به موفقیت نیز دست یافت. به نظرم شعرهای شهریار به این دلیل که حس و عاطفه در آن وجود دارد، مناسب مردم کشورمان است به همین دلیل ما پر از عاطفه و احساسات مختلف هستیم. برای مثال شهریار در یکی از شعرهایش میفرماید؛ آمدی جانم به قربانت ولی حالا چرا، این شعر شاید هیچ اتفاق ادبی و کشف خاصی در آن نداشته باشد اما یک حالی در آن دارد که باعث درگیری مخاطب میشود. به نظرم شهریار اصطلاحات کوچه، شهر و محله مردم را به غزل تبدیل کرد تا به وسیله شعرهایش بر همان فرهنگ و اصطلاحات کوچه و شهری تاثیر بگذارد. شعرهای شهریار دارای امضاست و این بسیار مهم است.
بگذار كه این باغ، درش گم شده باشد
گلهای تَرَش، برگ و بَرَش گم شده باشد
جز چشمبهراهی به چه دل خوش كند این باغ؟
گر قاصدك نامهبرش گم شده باشد
باغ شب من كاش درش بسته بماند
ای كاش كلید سحرش گم شده باشد
بی اختر و ماه است دلم مثل كسی كه
صندوقچه سیم و زرش گم شده باشد
شب، تیره و تار است و بلادیده و خاموش
انگار كه قرص قمرش گم شده باشد
چاهی است همه ناله و دشتی است همه گرگ
خواب پدری كه پسرش گم شده باشد
آن روز تو را یافتم افتاده و تنها
در هیبت نخلی كه سرش گم شده باشد
پیچیده شمیمت همهجا ای تن بیسر
چون شیشه عطری كه درش گم شده باشد
امیرحسین علینیافرد
به اعتقاد من دوران نوجوانی پلی بین کودکی و بزرگسالی است و اگر این دوران را حذف کنیم، به نظرم انسان در پرش کودکی به بزرگسالی دچار اختلال و زیان میشود و حتی ممکن است در این بین آسیب ببیند. راستش نوجوانی من بیشتر در زمان انقلاب گذشت، احساس میکردم که جامعه در حال پوست انداختن بود و من، با نسلی که مطالبه و نیازهای خود را به وسیله شعار در خیابانها فریاد میزدند، بزرگ شدم. نوجوانی من در این حالوهوا گذشت و زمان آرمانخواهانهای بود که بعدها با پیوستن به انجمن اسلامی مدرسهام، کمکم راه ادبیات را پیدا و آن را دنبال کردم.
چگونه باید بفهمیم که برای چه چیزی به دنیا آمدهایم؟ شما چگونه فهمیدید که باید بروید سراغ شعر و شاعری؟
به نظر من هر انسانی که پا به این دنیا میگذارد، برای یک هدف و یک چیزی آفریده شده. تنها فرقی که آدمیزاد با بقیه مخلوقات خدا دارد این است که خداوند اصلا انسان را شبیه درختان، حیوانات، گیاهان و... خلق نکرده و همین باعث میشود که بدانیم که نقشه راهی برای ما وجود دارد. شاعران به نظرم بهویژه برای شاعری آفریده میشوند، حتی ممکن است که یک شاعر متولد شود تا فقط یک مصرع از خود در این دنیا ثبت کند. البته خیلی کم رخ میدهد که شاعرانی فرهنگساز نیز به این دنیا بیایند مانند حافظ، سعدی، مولانا، خیام و فردوسی و...، اینها برای خلق یک شاهکار آفریده شدند.
به نظرم هر کسی بنابر حد و اندازه خودش خلق شده تا در این جهان مفید باشد. به قول فروغ تنها صداست که میماند، هر کس میتواند صدا یا یک چیزی از خود در جهان جا بگذارد.
از چه چیزی بیشتر برای نوشتن شعر کمک و الهام میگیرید؟
من از همه چیز برای شعر الهام میگیرم. به این دلیل که کار یک شاعر، مشاهده و دیدن است. شاید مشاهده، معنی دیدن را بدهد ولی در شعر همیشه نباید با چشم نظاره کرد. شما میتوانید با حس بویایی و گوشهای خود و حتی با قلب خودتان هم جهان را مشاهده کنید. به نظرم حتی با مشاهده میتوان به اعماق جهان سفر کرد یا میتوان به وسیله آن به جاهای تنگ و تاریک رفت و اساسا کار شاعر مشاهده کردن است. من سعی میکنم تیزبین باشم و در بین مردم بیشتر زندگی کنم. سفر زیاد میروم، همچنین بیشتر از وسایلنقلیه عمومی استفاده میکنم یا گاهی حتی به محلههای پایین و بالای شهر سر میزنم تا مشاهدات خود را افزایش بدهم.
برای شاعری باید عاشق بود؟ نوجوانان باید یادگیری چم و خم این هنر را از کجا شروع کنند؟
برای شاعر بودن حتما باید عاشق بود. تا زمانی که شما از خواندن شعری لذت نبرید نمیتوانید شعری بگویید که دیگران از آن لذت ببرند. من بارها به دوستانی که سر کلاسها میآیند میگویم سعی کنید آنقدر از شعر خودتان لذت ببرید تا به نتیجه شاهکار خود برسید. زمانی که خودتان را جدی نگیرید پس طبیعی است که دیگران نیز شما را جدی نگیرند بنابراین اعتماد بهنفس برای کسی که میخواهد شاعر شود، بسیار مهم است. این که انسان هر شب در حد نیم ساعت شعر خوب بخواند و شعر خوب نیز حفظ کند، به نظر من برای شروع نقطه خوبی است.
دنیای شما بدون شعر چه چیزی کم دارد؟
دنیای من بدون شعر اساسا دنیایی نیست. من به هر حال نزدیک به سی و چند سال است که در هوای شعر نفس میکشم. شاعری را بهعنوان نفسی برای خود میبینم و اگر روزی نباشد، احساس میکنم که خواهم مرد. اگر یک روز یک شعر خوب نخوانم یا یک شعر خوب نگویم، برای من تاریکی مطلق خواهد بود و به نظرم این حس بین تمام شاعران در جریان است.
دوست دارید سعید بیابانکی را با چه چیزی و با کدام شعرش بشناسند؟
خوشبختانه من در همه حوزههای شعر تلاش کردهام، در کارنامه شعری من کارهای عاشقانه، طنز، مذهبی و دینی و مفاهیم اجتماعی و انقلابی و خلاصه هر نوعی وجود دارد. سعی کردم که خودم را محدود نکنم. به نظرم آثار من در این 30سال مروری بر تمام حوادث است.
بزرگترین مشکلات و چالشهای یک شاعر در طول زندگیاش چیست؟
بزرگترین مشکل یک شاعر در زندگیاش، نبود مخاطب است. یعنی شعرش را مردم نخوانند و نپسندند. این که آدم را نشناسند و حرفش را نفهمند به نظرم بزرگترین مشکل یک شاعر در زندگی است.
چه رابطهای بین شعر و آدمهاست؟ چرا شعر حالمان را خوب میکند؟
شعر خوب البته حال همه را خوب نمیکند. حال کسانی را خوب میکند که شعر را میفهمند و به نظرم وظیفهاش نیز همین است که شاعر مطابق ذوقی که خداوند به او تقدیم کرده، وظیفهاش تزریق امید است. به نظرم تزریق ناامیدی کار شاعر نیست.
یک شعر بیارزش و فاقد اعتبار چه شاخصههایی دارد؟
یک شعر خوب باید یک حسی را در شنونده برانگیزد. اگر آن شعر با مخاطب هیچ کاری نکرد پس حتما شعر خوبی نیست. ممکن است یک شعر تمام ملزومات را داشته باشد اما نتواند حس مخاطب را فعال کند.
چقدر شعرهای شهریار را میخوانید؟ اولین باری که با شهریار آشنا شدید چه زمانی بود؟
من به شعرهای شهریار علاقه دارم و مطمئن هستم که شهریار یکی از شاعران مهم قرن گذشته شمسی است. به این دلیل که شگردهای حافظ را در خود استفاده کرد و به موفقیت نیز دست یافت. به نظرم شعرهای شهریار به این دلیل که حس و عاطفه در آن وجود دارد، مناسب مردم کشورمان است به همین دلیل ما پر از عاطفه و احساسات مختلف هستیم. برای مثال شهریار در یکی از شعرهایش میفرماید؛ آمدی جانم به قربانت ولی حالا چرا، این شعر شاید هیچ اتفاق ادبی و کشف خاصی در آن نداشته باشد اما یک حالی در آن دارد که باعث درگیری مخاطب میشود. به نظرم شهریار اصطلاحات کوچه، شهر و محله مردم را به غزل تبدیل کرد تا به وسیله شعرهایش بر همان فرهنگ و اصطلاحات کوچه و شهری تاثیر بگذارد. شعرهای شهریار دارای امضاست و این بسیار مهم است.
بگذار كه این باغ، درش گم شده باشد
گلهای تَرَش، برگ و بَرَش گم شده باشد
جز چشمبهراهی به چه دل خوش كند این باغ؟
گر قاصدك نامهبرش گم شده باشد
باغ شب من كاش درش بسته بماند
ای كاش كلید سحرش گم شده باشد
بی اختر و ماه است دلم مثل كسی كه
صندوقچه سیم و زرش گم شده باشد
شب، تیره و تار است و بلادیده و خاموش
انگار كه قرص قمرش گم شده باشد
چاهی است همه ناله و دشتی است همه گرگ
خواب پدری كه پسرش گم شده باشد
آن روز تو را یافتم افتاده و تنها
در هیبت نخلی كه سرش گم شده باشد
پیچیده شمیمت همهجا ای تن بیسر
چون شیشه عطری كه درش گم شده باشد
امیرحسین علینیافرد




