گردشگری سینما؛ خیلی دور، خیلی نزدیک
گردشگری فیلم پدیده‌ای رو به رشد در سراسر جهان است و به‌واسطه رشد صنعت سرگرمی و افزایش سفرهای بین‌المللی بیش از گذشته مورد توجه سرمایه‌گذاران این حیطه قرار گرفته است. در سینمای ایران نیز گرچه نمونه‌های اندکی از توجه به گردشگری فیلم وجود دارد اما لازم است ضمن شناسایی نقاط ضعف وقوت تجربه‌های قبلی و هوشمندی درخصوص الزامات رسیدن به نقطه مطلوب، برنامه‌های جامعی برای توسعه این صنعت طراحی کرد.
به نظر می‌رسد در گام نخست باید گردشگری فیلم را به‌عنوان یکی از زیرشاخه‌های جدی و تقریبا نوظهور درصنعت گردشگری به رسمیت بشناسیم وازطریق ریل‌گذاری، تحقق اهداف آن رادست‌یافتنی‌تر کنیم.همچنین سینماگران ومدیران فرهنگی و هنری باید شرایط حمایت ازآن دست تولیداتی نمایشی راکه به هر طریقی موجب معرفی جاذبه‌های سیاحتی و زیارتی می‌شوند فراهم کنند. در نهایت نمی‌توان از اهمیت لزوم روابط هم‌افزا بین دستگاه‌های اجرایی گوناگون با مسئولیت‌های مشترک فرهنگی، اقتصادی، گردشگری، دیپلماسی و... در شکل‌پذیری و محقق شدن این مهم ساده گذشت.
سفر از وادی خیال تا واقعیت
اهمیت تأثیر تصاویر در فرآیند تصمیم‌گیری سفر، مدت‌هاست که در توسعه صنعت گردشگری، مورد توجه قرار گرفته است. حتی در بسیاری از مواقع ممکن است تأثیر یک تصویر، بیشتر از اطلاعات واقعی در فرآیند تصمیم‌گیری انتخاب محل سفر تأثیرگذار باشد. یک اصل پذیرفته شده می‌گوید که یک تصویر مثبت، انگیزه سفر به یک منطقه را افزایش می‌دهد، همان‌طور که یک تصویر منفی، این انگیزه را کاهش خواهد داد. گردشگری سینمایی یا سینماتوریسم یعنی عرضه تصاویر از ناب‌ترین مکان‌ها یا ارائه تصاویر دیده نشده از طبیعت یا میراث تاریخی کمتر شناخته شده در فیلم‌ها و سریال‌ها که انگیزه‌ای در تماشاگران این آثار نمایشی ایجاد می‌کند تا با سفر به لوکیشن فیلم، خودشان را جای شخصیت‌های آن بگذارند و از حضور در فضایی که قصه‌ای سینمایی یا تلویزیونی مهیجی روایت شده، حظ دوچندانی از حال و هوای فیلم ببرند. البته گردشگری فیلم تنها مخصوص آثار سینمایی و تلویزیونی نیست و آثار مستند، انیمیشن و دیگر برنامه‌های تلویزیونی را نیز در برمی‌گیرد. با این‌که در سینما و تلویزیون ایران تصاویر متعددی از ظرفیت‌های گردشگری کشور ارائه شده اما این میزان تولیدات در مقایسه با جاذبه‌های منحصر به فرد گردشگری ایران، واقعا ناچیز است و عوامل متعددی در این وضعیت دخیل هستند.
کور شدن ذوق گردشگران فیلم با تبلیغات دیرهنگام
برای توسعه گردشگری فیلم استفاده از ابزارهای تبلیغاتی مانند عکس، فیلم، بروشور و تبلیغات محیطی ضروری است. با پیشرفت فناوری و تولیدات سینمایی فرصت‌های جدیدی برای جذب گردشگران ایجاد شده است. در ایران رشد سینما و تولید مجموعه‌های نمایشی برای تلویزیون یا شبکه‌های نمایش خانگی به‌ویژه در حوزه‌های تاریخی و فرهنگی می‌تواند موجب جلب‌توجه گردشگران داخلی و خارجی شود، اما به‌رغم تولید فیلم‌ها و سریال‌های موفق، تاکنون مطالعه جامع و دقیقی درباره عوامل مؤثر بر رونق این صنعت و چالش‌های موجود در ایران انجام نشده است. بااین‌که مجموعه‌هایی مانند «یوسف پیامبر»، «مختارنامه»، «سلمان فارسی»، «روزی روزگاری»، «قصه‌های مجید»، «شهرزاد»،«جیران»،«نون خ»،«پایتخت»و... در سینما نیز فیلم‌های «محمد رسول‌ا...»، «مادر»، «خیلی دور، خیلی نزدیک»، «خانه دوست کجاست؟»، «فرش باد»، «در دنیای تو ساعت چند است»، «شبی که ماه کامل شد»، «نفس»،«یه حبه قند»،«خسته نباشید» و...توانستند به‌واسطه لوکیشن‌هایی داخلی وخارجی خود و با به تصویر کشیدن خانه‌های قدیمی، میراث تاریخی، جاده‌ها، کویرها و جنگل‌های ایران، جاذبه‌های بصری ایجاد کنند ولی در بیشتر موارد یا اقدامات تبلیغاتی برای معرفی و برندسازی ازاین اماکن دیرهنگام بوده وشوق مخاطب برای حضوردرلوکیشن فیلمی که دیده فروکش کرده یا تصاویری از برخی جاذبه‌های گردشگری و مناطق خاص نشان داده‌اند، به‌صورتی بوده که بیش از آن‌که تبلیغ باشد، ضدتبلیغ ده است.
گردشگری فیلم در ایران زیرساخت ندارد
درمورد برخی فیلم‌ها به‌خصوص فیلم‌های تاریخی، شرایط بازدید از لوکیشن اثر برای بازدید عموم مهیا نیست؛ بنابراین می‌توان از‌جمله چالش‌های موجود در مسیر توسعه گردشگری فیلم در ایران را نبود زیرساخت‌های مناسب، کمبود تبلیغات مؤثر و عدم شناخت کافی از بازارهای هدف دانست. درواقع چون به ظرفیت‌های اقتصادی و گردشگری این اماکن واقف نبوده‌ایم، از سوی دیگر نگهداری از آنها هزینه‌بر است، صورت‌مسأله را پاک کرده‌ایم و با بستن درها روی علاقه‌مندان به بازدید از این لوکیشن‌ها، از تخریب احتمالی و در نتیجه هزینه مرمت ونگهداری از این لوکیشن‌ها جلوگیری کرده‌ایم. بنابراین در اولین قدم‌ها برای گسترش و کیفیت‌بخشی به گردشگری فیلم، لازم است بابهبود زیرساخت‌ها،از‌جمله توسعه حمل‌ونقل، اقامتگاه‌هاوخدمات گردشگری، رونق این نوع گردشگری را نه فقط برای مخاطبان ایرانی فیلم وسریال‌ها فراهم کنیم، بلکه با ارائه تسهیلات و تبلیغات بهنگام و آبرومند، پای گردشگران خارجی که به‌واسطه شبکه‌های برون‌مرزی یا سکوهای نمایش فیلم و سریال خانگی به تماشای تولیدات تلویزیون و سینمای ایران می‌نشینند به کشور باز کنیم. این دستاورد نه فقط اقتصاد فرهنگ را تقویت می‌کند،بلکه می‌تواندروایت صادقانه‌ای ازفرهنگ اصیل ایرانی -اسلامی و سبک زندگی ایرانیان معاصر رابه دیگران ارائه کندوحتی راهی برای غنای زبان فارسی وتوسعه دامنه آن دردیگر کشورها شود.
گردشگران فیلم در چاله‌های اقتصادی و اجتماعی
چالش‌های اقتصادی و اجتماعی نیز می‌توانند بر توسعه گردشگری فیلم تأثیرگذار باشند. نوسانات اقتصادی و تغییرات اجتماعی ممکن است مانع از سرمایه‌گذاری در این حوزه شود. ورود توریست خارجی به ایران در همه زمان‌ها متأثر از رهبری دو عامل مهم نوسانات نرخ ارز و ریسک‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بوده که به افزایش یا کاهش ورود گردشگران به ایران منجر شده است؛ بنابراین ایجاد شرایط پایدار اقتصادی و اجتماعی ضروری است تا امکان رشد گردشگری فیلم فراهم شود. در واقع می‌توان زنجیره نظام مسائل اقتصادی، شرایط اجتماعی و توجه تولیدات فرهنگی، در این گزارش فیلم‌ها و سریال‌ها به معرفی جاذبه‌های گردشی ایران را در توسعه صنعت گردشگری فیلم موثر دانست.
ورود گردشگران فیلم ممنوع!
انتخاب لوکیشن برای تهیه‌کننده‌های فیلم از چالش‌برانگیزترین اقدامات آنهاست، زیرا تهیه‌کننده‌ها تأمین‌کنندگان مالی فیلم هستند و تلاش می‌کنند لوکیشنی مقرون‌به‌صرفه انتخاب کنند. پس از انتخاب لوکیشن دو مشکل عمده برای ورود گردشگران به‌وجود می‌آید؛ اولین مشکل حین ساخت فیلم است، اگر لوکیشن کوچک و بسته باشد به‌دلیل وجود تعداد زیاد عوامل فیلم و شلوغی صحنه، امکان ورود گردشگران وجود ندارد.ورودگردشگران به لوکیشن باعث سروصدا می‌شودکه برای ضبط فیلم مشکل ایجاد می‌کند. بازیگران نیز معمولا علاقه‌ای به حضور مردم در صحنه ندارند، زیرا تمرکزشان از بین می‌رود. علاوه‌بر این ورود گردشگران به صحنه داستان فیلم را فاش می‌کند که برای عوامل فیلم ناخوشایند است. دومین مشکل بعد از ساخت فیلم است؛ تهیه‌کنندگان اغلب محل فیلمبرداری را اجاره می‌کنند و پس از پایان ضبط، اختیاری برآن ندارندکه بخواهندورودگردشگران را آزاد بگذارند. به‌دلیل اجاره‌ای بودن لوکیشن‌ها، تهیه‌کننده بر اثر حضور گردشگر به لوکیشن سود مالی نخواهد داشت.همچنین تهیه‌کنندگان و عوامل فیلم تمایل دارند تصویر برای مخاطب بکر باشد؛ بنابراین یا اجازه ورود گردشگران را نمی‌دهند یا بعد از اتمام ساخت فیلم لوکیشن را تخریب می‌کنند. این مسائل از معضلات اصلی در گردشگری فیلم است زیرا مجوز بازدید از لوکیشن فیلم به گردشگران ارائه نمی‌شود.
یک بام و دو هوای متولی لوکیشن فیلم‌ها
محافظت و نگهداری از لوکیشن‌ها کار دشوار و هزینه‌برداری است. شهرداری به‌عنوان یکی از سازمان‌های متولی برخی لوکیشن‌ها قادر نیست لوکیشن‌ها را در تمام ایام هفته برای بازدید عموم باز بگذارد. برای مثال بازدید از خانه شخصیت هاشم‌خان در سریال شهرزاد فقط در ایام نوروز یا روزهای آخر هفته برای بازدیدامکان‌پذیر است. مالکیت شهرک‌های سینمایی نیز در اختیار سازمان‌های مختلفی مانند سازمان هنری رسانه‌ای اوج، بنیاد مستضعفان و صداوسیماست. این تنوع و تعدد مالکیت‌ها در اداره و سازماندهی شهرک‌های سینمایی مشکلاتی ایجاد می‌کند. شهرک‌های سینمایی در دنیا اهمیت زیادی در رونق گردشگری فیلم دارند اما در ایران این شهرک‌ها غالبا بازسازی نمی‌شوند و با استانداردهای جهانی فاصله دارند. علاوه‌بر این بسیاری از شهرک‌های سینمایی ایران امکان بازدید برای عموم را ندارند و برای بازدید از شهرک دفاع‌مقدس به مجوز نیاز است. همچنین که امکان بازدید از بسیاری از لوکیشن‌های گردشگری نیز در تمام ایام سال وجود ندارد.
یافتن لوکیشن فیلم‌ها مرجع ندارد!
یکی از مشکلات عمده دیگر نبود زیرساخت‌های مناسب گردشگری در مناطق بکر و روستاهاست. این مناطق در رسانه‌های عمومی تبلیغ و در فیلم‌ها نشان داده می‌شوند اما با هجوم تعداد زیاد گردشگران آثار مخربی در این مناطق به‌جا می‌ماند. نبود سایت گردشگری فیلم نیز یکی از مشکلات اساسی است، فیلمسازان برای پیداکردن لوکیشن از روش‌های سنتی مانند معرفی آشنایان یا کمک وزارت میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استفاده می‌کنند و مردم نیز برای پیداکردن لوکیشن فیلم‌ها مرجعی ندارند. همچنین بسیاری از جاذبه‌های گردشگری ایران به‌دلیل نبود مجوز ورود و عدم‌معرفی مناسب، متروکه و ناشناخته مانده‌اند. این مسأله باعث می‌شود که پتانسیل‌های گردشگری فیلم به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگیرد. زیرساخت‌های گردشگری در ایران به‌ویژه هتل‌های استاندارد به اندازه کافی توسعه نیافته‌اند. این کمبود زیرساخت‌ها یکی از موانع مهم جذب گردشگران فیلم به ایران است. هتل‌ها و اقامتگاه‌های مناسب می‌توانند تجربه گردشگران را بهبود بخشیده و آنها را به بازدید مجدد ترغیب کنند.
گردشگری فیلم؛ صنعتی ناشناخته و پرطرفدار
از دیگر موانع رشد گردشگری فیلم در ایران ناشناخته‌بودن این نوع از گردشگری است. گردشگری فیلم نوع پیچیده‌ای از گردشگری است که با فیلم و گردشگری در ارتباط است و به‌دلیل نوظهور بودن برای عامه مردم شناخته‌شده نیست. فقط عده محدودی از متخصصان و فعالان گردشگری و رسانه از آن آگاهی دارند. از طرف دیگر مردم دارای ذائقه‌ها و سلایق متفاوتی هستند. برخی به فیلم علاقه‌مند هستند و برخی دیگر به آن بی‌علاقه هستند. در این میان جذب افراد بی‌علاقه به فیلم یا گردشگری توسط فیلم‌توریسم بسیار دشوار خواهد بود و به احتمال زیاد فیلم‌گردشگری بر آنها اثرگذار نخواهد بود.
متخصص گردشگری فیلم نداریم
یکی از اصلی‌ترین موانع رشد گردشگری فیلم در ایران کمبود نیروی متخصص و آموزش‌های مربوطه است. بسیاری از افراد فعال در این حوزه تخصص کافی برای مدیریت و توسعه گردشگری فیلم ندارند. این کمبود باعث می‌شود تا توانایی بهره‌برداری از فرصت‌های موجود در این صنعت کاهش یابد.
کیفیت گردشگری فیلم سرمایه می‌خواهد
سرمایه‌گذاری یکی از ارکان اصلی توسعه هر صنعتی است. در ایران بخش‌خصوصی تمایل کمی به سرمایه‌گذاری در حوزه گردشگری فیلم نشان می‌دهد، این موضوع به‌دلیل ریسک‌های بالا و عدم تضمین بازگشت سرمایه است؛ نتیجه این وضعیت، کاهش منابع مالی موردنیاز برای توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای کیفیت خدمات گردشگری فیلم است.
آفت جعل در تولید محتوای گردشگری
تولید محتوای گردشگری یکی از ابزارهای اصلی جذب گردشگران است، رسانه‌ها و مراکز گردشگری غالبا تولید محتوای گردشگری را دشوار و پرهزینه می‌دانند.این مسأله باعث می‌شود که ایران در مقایسه با کشورهای دیگر در تولید محتوای گردشگری بسیار ضعیف باشد. بسیاری از آژانس‌های گردشگری نیز از تولید محتوای واقعی و جذاب خودداری کرده و به استفاده از عکس‌های جعلی روی می‌آورند. این امر باعث کاهش اعتماد و عدم رضایت گردشگران می‌شود.
جاذبه‌های گردشگری، قربانی بی‌پولی
صنعت فیلمسازی نیز با چالش‌های متعددی مواجه است که بر گردشگری فیلم تأثیر می‌گذارد. انتخاب لوکیشن‌های مناسب برای فیلمسازی به‌دلیل هزینه‌های بالا و محدودیت‌های مالی انسانی و امکانات دشوار است. بسیاری از فیلمسازان به‌دلیل محدودیت بودجه ترجیح می‌دهند لوکیشن‌های آپارتمانی و شهری را انتخاب کنند که این امر به کاهش جذابیت فیلم‌ها برای گردشگران منجر می‌شود. همچنین استفاده از فناوری‌های مدرن در فیلمسازی به‌علت هزینه‌های بالا بسیار محدود است.
گردشگری فیلم؛ کالای لوکس یا ضرورت؟
گردشگری فیلم در ایران به‌تازگی وارد مرحله اولیه خود شده و هنوز به‌صورت حرفه‌ای شکل نگرفته است. فعالان و صاحب‌نظران این حوزه بر این باورند که ضعف در این زمینه به‌دلیل سیاست‌گذاری نامناسب و برنامه‌ریزی نامنسجم است. یکی از موانع اصلی در توسعه گردشگری فیلم در ایران، نبود مرکزی برای معرفی و فروش لوکیشن‌های فیلم به فیلمسازان و گردشگران است. در کشورهای دیگر کمیسیون‌های گردشگری وجود دارند که وظیفه تهیه ویدئو و عکس از مقاصد و لوکیشن‌های مناطق مختلف را برعهده دارند و با ارائه لیستی از لوکیشن‌ها و گروه‌های فیلمسازی به جذب فیلمسازان برای ساخت فیلم در یک لوکیشن خاص کمک می‌کنند.این کمیسیون‌ها معمولا برای جذب فیلمسازان امکانات جانبی زیادی مانند تخفیف هتل، اجرای تور گردشگری و تسهیلات دیگر فراهم می‌کنند که موجب می‌شود گروه‌های فیلمسازی به‌راحتی لوکیشن مورد نظر خود را پیدا کنند و هزینه‌های ساخت و تولید فیلم نیز کاهش یابد. در ایران بخش خصوصی در این حوزه فعال نیست و نهادهای دولتی نیز وظایف کمیسیون‌های گردشگری را انجام نمی‌دهند. ضمن این‌که در مورد گردشگری فرهنگسازی نیز صورت نگرفته؛ هنوز گردشگری در ایران به‌عنوان یک کالای لوکس محسوب می‌شود که در سبد کالای ضروری افراد قرار ندارد. هزینه‌های بالای سفرهای برون‌شهری باعث می‌شود بسیاری از مردم قادر به استفاده از فرصت‌های گردشگری نباشند.
لزوم برگزاری تورهای گردشگری فیلم
یکی دیگر از موانع موجود در توسعه گردشگری فیلم در ایران، کمبود تورهای گردشگری فیلم است. در ایران فعالیت خاصی برای برگزاری تورهای گردشگری فیلم انجام نمی‌شود و فقط تورهای محدودی به مقصد شهرک سینمایی غزالی برگزار می‌شود که مختص افراد عضو در شرکت‌ها، مدارس یا دانشگاه‌هاست. همچنین فقدان داده‌های مربوط به تعداد گردشگران فیلم یکی دیگر از موانع است. بدون داشتن اطلاعات دقیق از تعداد گردشگران فیلم در یک لوکیشن خاص، ارزیابی دقیق از میزان اثرگذاری فیلم بر جذب گردشگر به آن منطقه امکان‌پذیر نیست. همچنین این شهرک‌ها مشکلات زیرساختی هم دارند؛ به طور مثال شهرک سینمایی نور حدود ۱۰ کیلومتر جاده خاکی دارد و همین وضعیت باعث می‌شود خیلی از بازدیدکنندگان در ابتدای راه پشیمان شوند یا یک تابلوی راهنمای مناسب در طول مسیر وجود ندارد که کسانی که از حوالی آن عبور می‌کنند، متوجه وجود چنین مرکزی در آن محدوده شوند.
فقدان دغدغه گردشگری فیلم ندارند
یکی از عوامل کلیدی در رشد گردشگری فیلم، وجود فیلمسازان علاقه‌مند به ترویج گردشگری است؛ فیلمسازانی مانند رضا میرکریمی که به‌معرفی مناطق ناشناخته ایران از جمله کویر مصر و فرحزاد از طریق فیلم‌های خود می‌پردازند، می‌توانند تأثیر زیادی بر رونق این صنعت داشته باشند. ساخت فیلم‌هایی در دشت‌ها و بیابان‌های مناطق کمترشناخته‌شده، نشان‌دهنده تمایل این هنرمندان به ارتقای آگاهی عمومی درباره جاذبه‌های گردشگری نیز است.
فضاسازی فیلم‌های تاریخی؛ از تخیل تا واقعیت
بسیاری از فیلم‌ها با هدف گردشگری تولید نمی‌شوند، اما تأثیرات آنها در جذب گردشگر غیرقابل انکار است. ساخت فیلم‌هایی که به معرفی تاریخ و فرهنگ اسلام و ایران پرداخته‌اند باعث افزایش جذابیت مقاصد تاریخی برای گردشگران می‌شود. برای مثال در سریال یوسف پیامبر(ع) تمام صحنه‌های مربوط به مصر و نیل در شهرک سینمایی دفاع مقدس، رودخانه فشافویه و فرهنگسرای خاوران ساخته شده‌اند، همچنین دکورهای این سریال در ابعاد واقعی و اندازه‌های حقیقی است. به‌طور مثال کشتی‌ها و اسکله‌ای که در قسمت‌هایی از داستان مورد استفاده قرار می‌گیرند به اندازه واقعی طراحی و ساخته شده، به‌طوری‌که در داخل هر کشتی حدود یکصد نفر آدم جا می‌گیرد. از کشتی‌ها در دریاچه‌ای که در محل شهرک دفاع‌مقدس قرار دارد فیلمبرداری شده است. شهرک دفاع‌مقدس در شهرری و در فاصله ۲۵ کیلومتری اتوبان تهران - قم در زمینی با مساحتی بالغ بر ۵۵۰ هکتار ساخته شده است، اما بازدید عمومی از آن جود ندارد.
لوکیشن فیلم‌های تاریخی عظیم بازدید عموم ندارند
لوکیشن فیلم سینمایی «محمد رسول ا…» که شهرک سینمایی نور هم نامیده می‌شود، در ۵۵ کیلومتری جاده تهران - قم قرار دارد. ماکت شهرهای مکه و مدینه با مشخصات ۱۴۰۰ سال قبل را در مقیاس یک به یک در خود دارد. این شهرک پرهزینه‌ترین و بزرگ‌ترین پروژه فیلمسازی تاریخ سینمای ایران محسوب می‌شود و بیش از ۶۳ میلیارد تومان برای ساخت آن هزینه شده است. علاوه بر فیلم «محمد رسول‌ا…»، فیلم‌های دیگری از جمله «سلمان فارسی» و «نامیرا» نیز مدتی در آن فیلمبرداری شده است. به این مجموعه شهرهای بصرا، بحیرا و خرابه‌های شام نیز اضافه شده است. همچنین کلیسایی دارد که در نوع خود جذاب و دیدنی است. این شهرک سینمایی پس از پایان فیلمبرداری فیلم‌های محدود در آن برای عموم مورد بازدید قرار نگرفته است.
شهرک غزالی؛ نمونه موفقی از گردشگری فیلم
اگرچه موضوع توریسم فیلم موضوعی مغفول‌مانده در سینمای ایران است اما شهرک غزالی که زیر نظر صداوسیما اداره می‌شود، یکی از نمونه‌های قابل توجه با این موضوع است. از چهار دهه پیش که زنده‌یاد علی حاتمی برای سریال هزاردستان شروع به ساخت این شهرک سینمایی و کل خیابان لاله‌زار را بازسازی کرد، این مکان با برنامه‌های فرهنگی مختلف به مکانی برای بازدید علاقه‌مندان تبدیل شد و همچنان نیز در این شهرک فیلم‌ها و سریال‌های مختلفی ساخته و به مجموعه‌های دکور این شهرک افزوده می‌شود. نقشی که این شهرک در زمینه اقتصاد گردشگری داشته، بدون شک غیرقابل انکار است و می‌تواند نمونه‌ای برای بازخوانی ترویج گردشگری سینما در ایران باشد.
صنعت جهانی توریسم فیلم چه می‌گوید؟
توسعه اقتصاد هنر حداقل در دو دهه اخیر یکی از بحث‌های جدی در حوزه حکمرانی فرهنگی بوده است که هنوز افعال عقب‌افتاده بسیاری در این رابطه وجود دارد، اما توجه به گردشگری فرهنگی و سینماتوریسم می‌تواند علاوه بر حل بخشی از مشکلات اقتصاد فرهنگ و هنر، زمینه رشد اقتصادی کشور را در سایر مشاغل نیز ایجاد کند. برای درک این مهم بد نیست نگاهی داشته باشیم به یکی از شاخصه‌های صنعت سینماتوریسم. براساس گزارش ایکوم AECOM، 115.8میلیون نفر در سال 2022 از پارک‌های دیزنی‌لند در سراسر جهان بازدید کردند. از مجموع این بازدیدها، 25.88میلیون بازدید فقط از استراحتگاه دیزنی‌لند بوده که شامل خانه‌هایی است که این کمپانی انیمشن‌سازی در آثارش خلق کرده. در همین حال، دیزنی‌پارک‌ها، 28.09میلیارد دلار درآمد کل و 7.29میلیارد دلار درآمد عملیاتی برای این کمپانی به ارمغان آورده‌اند. در سال 2022، درآمد روزانه تخمینی دیزنی‌لند تقریبا 17.21میلیون دلار بود که برآورد درآمد روزانه بلیت آن هم حدود 4.47میلیون دلار است. در سال 2023، درآمد روزانه تخمین‌زده‌شده برای دیزنی‌لند 19.95میلیون دلار بود که اگر درآمد روزانه بلیت‌فروشی آن را که حدود5.49میلیون دلار برآورد می‌شود، به آن اضافه کنیم روزانه 25.44میلیون دلار درآمد از صنعت توریسم فیلم دارد. همین نکات نشان می‌دهد که این سینماتوریسم توانایی ایجاد یک اقتصاد پویا در عرصه هنر و حتی گردشگری را دارد و حتی می‌تواند زمینه رونق اقتصادی در بخش خدماتی کشور را نیز به ارمغان بیاورد.
مزایای گردشگری فیلم
1- درآمدزایی و اشتغال‌زایی از شهرک‌های سینمایی به‌واسطه حضور گردشگران
2- ایجاد شغل‌های خدماتی و گردشگری با رونق‌بخشی به گردشگری فیلم
3- توسعه گردشگری سینمایی با تربیت متخصص و معرفی مرجع و متولی رسمی
4- کیفیت‌بخشی به گردشگری فیلم با ورود سرمایه‌گذاران خصوصی
5- محرومیت‌زدایی از نواحی کم‌برخوردار و توسعه روستاها با فیلمسازی در این مناطق
6- تمرکززدایی و توجه به تنوع فرهنگی و آداب و رسوم سایر شهرهای کشور
7- خلاقیت بصری در فیلم‌ها و سریال‌ها به‌واسطه معرفی لوکیشن‌های جدید
8- جذب گردشگران خارجی برای بازدید از لوکیشن انیمیشن‌های مبتنی بر اسطوره‌های ایرانی
فاطمه رستمی - گروه فرهنگ وهنر
سفر از وادی خیال تا واقعیت
اهمیت تأثیر تصاویر در فرآیند تصمیم‌گیری سفر، مدت‌هاست که در توسعه صنعت گردشگری، مورد توجه قرار گرفته است. حتی در بسیاری از مواقع ممکن است تأثیر یک تصویر، بیشتر از اطلاعات واقعی در فرآیند تصمیم‌گیری انتخاب محل سفر تأثیرگذار باشد. یک اصل پذیرفته شده می‌گوید که یک تصویر مثبت، انگیزه سفر به یک منطقه را افزایش می‌دهد، همان‌طور که یک تصویر منفی، این انگیزه را کاهش خواهد داد. گردشگری سینمایی یا سینماتوریسم یعنی عرضه تصاویر از ناب‌ترین مکان‌ها یا ارائه تصاویر دیده نشده از طبیعت یا میراث تاریخی کمتر شناخته شده در فیلم‌ها و سریال‌ها که انگیزه‌ای در تماشاگران این آثار نمایشی ایجاد می‌کند تا با سفر به لوکیشن فیلم، خودشان را جای شخصیت‌های آن بگذارند و از حضور در فضایی که قصه‌ای سینمایی یا تلویزیونی مهیجی روایت شده، حظ دوچندانی از حال و هوای فیلم ببرند. البته گردشگری فیلم تنها مخصوص آثار سینمایی و تلویزیونی نیست و آثار مستند، انیمیشن و دیگر برنامه‌های تلویزیونی را نیز در برمی‌گیرد. با این‌که در سینما و تلویزیون ایران تصاویر متعددی از ظرفیت‌های گردشگری کشور ارائه شده اما این میزان تولیدات در مقایسه با جاذبه‌های منحصر به فرد گردشگری ایران، واقعا ناچیز است و عوامل متعددی در این وضعیت دخیل هستند.
کور شدن ذوق گردشگران فیلم با تبلیغات دیرهنگام
برای توسعه گردشگری فیلم استفاده از ابزارهای تبلیغاتی مانند عکس، فیلم، بروشور و تبلیغات محیطی ضروری است. با پیشرفت فناوری و تولیدات سینمایی فرصت‌های جدیدی برای جذب گردشگران ایجاد شده است. در ایران رشد سینما و تولید مجموعه‌های نمایشی برای تلویزیون یا شبکه‌های نمایش خانگی به‌ویژه در حوزه‌های تاریخی و فرهنگی می‌تواند موجب جلب‌توجه گردشگران داخلی و خارجی شود، اما به‌رغم تولید فیلم‌ها و سریال‌های موفق، تاکنون مطالعه جامع و دقیقی درباره عوامل مؤثر بر رونق این صنعت و چالش‌های موجود در ایران انجام نشده است. بااین‌که مجموعه‌هایی مانند «یوسف پیامبر»، «مختارنامه»، «سلمان فارسی»، «روزی روزگاری»، «قصه‌های مجید»، «شهرزاد»،«جیران»،«نون خ»،«پایتخت»و... در سینما نیز فیلم‌های «محمد رسول‌ا...»، «مادر»، «خیلی دور، خیلی نزدیک»، «خانه دوست کجاست؟»، «فرش باد»، «در دنیای تو ساعت چند است»، «شبی که ماه کامل شد»، «نفس»،«یه حبه قند»،«خسته نباشید» و...توانستند به‌واسطه لوکیشن‌هایی داخلی وخارجی خود و با به تصویر کشیدن خانه‌های قدیمی، میراث تاریخی، جاده‌ها، کویرها و جنگل‌های ایران، جاذبه‌های بصری ایجاد کنند ولی در بیشتر موارد یا اقدامات تبلیغاتی برای معرفی و برندسازی ازاین اماکن دیرهنگام بوده وشوق مخاطب برای حضوردرلوکیشن فیلمی که دیده فروکش کرده یا تصاویری از برخی جاذبه‌های گردشگری و مناطق خاص نشان داده‌اند، به‌صورتی بوده که بیش از آن‌که تبلیغ باشد، ضدتبلیغ ده است.
گردشگری فیلم در ایران زیرساخت ندارد
درمورد برخی فیلم‌ها به‌خصوص فیلم‌های تاریخی، شرایط بازدید از لوکیشن اثر برای بازدید عموم مهیا نیست؛ بنابراین می‌توان از‌جمله چالش‌های موجود در مسیر توسعه گردشگری فیلم در ایران را نبود زیرساخت‌های مناسب، کمبود تبلیغات مؤثر و عدم شناخت کافی از بازارهای هدف دانست. درواقع چون به ظرفیت‌های اقتصادی و گردشگری این اماکن واقف نبوده‌ایم، از سوی دیگر نگهداری از آنها هزینه‌بر است، صورت‌مسأله را پاک کرده‌ایم و با بستن درها روی علاقه‌مندان به بازدید از این لوکیشن‌ها، از تخریب احتمالی و در نتیجه هزینه مرمت ونگهداری از این لوکیشن‌ها جلوگیری کرده‌ایم. بنابراین در اولین قدم‌ها برای گسترش و کیفیت‌بخشی به گردشگری فیلم، لازم است بابهبود زیرساخت‌ها،از‌جمله توسعه حمل‌ونقل، اقامتگاه‌هاوخدمات گردشگری، رونق این نوع گردشگری را نه فقط برای مخاطبان ایرانی فیلم وسریال‌ها فراهم کنیم، بلکه با ارائه تسهیلات و تبلیغات بهنگام و آبرومند، پای گردشگران خارجی که به‌واسطه شبکه‌های برون‌مرزی یا سکوهای نمایش فیلم و سریال خانگی به تماشای تولیدات تلویزیون و سینمای ایران می‌نشینند به کشور باز کنیم. این دستاورد نه فقط اقتصاد فرهنگ را تقویت می‌کند،بلکه می‌تواندروایت صادقانه‌ای ازفرهنگ اصیل ایرانی -اسلامی و سبک زندگی ایرانیان معاصر رابه دیگران ارائه کندوحتی راهی برای غنای زبان فارسی وتوسعه دامنه آن دردیگر کشورها شود.
گردشگران فیلم در چاله‌های اقتصادی و اجتماعی
چالش‌های اقتصادی و اجتماعی نیز می‌توانند بر توسعه گردشگری فیلم تأثیرگذار باشند. نوسانات اقتصادی و تغییرات اجتماعی ممکن است مانع از سرمایه‌گذاری در این حوزه شود. ورود توریست خارجی به ایران در همه زمان‌ها متأثر از رهبری دو عامل مهم نوسانات نرخ ارز و ریسک‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بوده که به افزایش یا کاهش ورود گردشگران به ایران منجر شده است؛ بنابراین ایجاد شرایط پایدار اقتصادی و اجتماعی ضروری است تا امکان رشد گردشگری فیلم فراهم شود. در واقع می‌توان زنجیره نظام مسائل اقتصادی، شرایط اجتماعی و توجه تولیدات فرهنگی، در این گزارش فیلم‌ها و سریال‌ها به معرفی جاذبه‌های گردشی ایران را در توسعه صنعت گردشگری فیلم موثر دانست.
ورود گردشگران فیلم ممنوع!
انتخاب لوکیشن برای تهیه‌کننده‌های فیلم از چالش‌برانگیزترین اقدامات آنهاست، زیرا تهیه‌کننده‌ها تأمین‌کنندگان مالی فیلم هستند و تلاش می‌کنند لوکیشنی مقرون‌به‌صرفه انتخاب کنند. پس از انتخاب لوکیشن دو مشکل عمده برای ورود گردشگران به‌وجود می‌آید؛ اولین مشکل حین ساخت فیلم است، اگر لوکیشن کوچک و بسته باشد به‌دلیل وجود تعداد زیاد عوامل فیلم و شلوغی صحنه، امکان ورود گردشگران وجود ندارد.ورودگردشگران به لوکیشن باعث سروصدا می‌شودکه برای ضبط فیلم مشکل ایجاد می‌کند. بازیگران نیز معمولا علاقه‌ای به حضور مردم در صحنه ندارند، زیرا تمرکزشان از بین می‌رود. علاوه‌بر این ورود گردشگران به صحنه داستان فیلم را فاش می‌کند که برای عوامل فیلم ناخوشایند است. دومین مشکل بعد از ساخت فیلم است؛ تهیه‌کنندگان اغلب محل فیلمبرداری را اجاره می‌کنند و پس از پایان ضبط، اختیاری برآن ندارندکه بخواهندورودگردشگران را آزاد بگذارند. به‌دلیل اجاره‌ای بودن لوکیشن‌ها، تهیه‌کننده بر اثر حضور گردشگر به لوکیشن سود مالی نخواهد داشت.همچنین تهیه‌کنندگان و عوامل فیلم تمایل دارند تصویر برای مخاطب بکر باشد؛ بنابراین یا اجازه ورود گردشگران را نمی‌دهند یا بعد از اتمام ساخت فیلم لوکیشن را تخریب می‌کنند. این مسائل از معضلات اصلی در گردشگری فیلم است زیرا مجوز بازدید از لوکیشن فیلم به گردشگران ارائه نمی‌شود.
یک بام و دو هوای متولی لوکیشن فیلم‌ها
محافظت و نگهداری از لوکیشن‌ها کار دشوار و هزینه‌برداری است. شهرداری به‌عنوان یکی از سازمان‌های متولی برخی لوکیشن‌ها قادر نیست لوکیشن‌ها را در تمام ایام هفته برای بازدید عموم باز بگذارد. برای مثال بازدید از خانه شخصیت هاشم‌خان در سریال شهرزاد فقط در ایام نوروز یا روزهای آخر هفته برای بازدیدامکان‌پذیر است. مالکیت شهرک‌های سینمایی نیز در اختیار سازمان‌های مختلفی مانند سازمان هنری رسانه‌ای اوج، بنیاد مستضعفان و صداوسیماست. این تنوع و تعدد مالکیت‌ها در اداره و سازماندهی شهرک‌های سینمایی مشکلاتی ایجاد می‌کند. شهرک‌های سینمایی در دنیا اهمیت زیادی در رونق گردشگری فیلم دارند اما در ایران این شهرک‌ها غالبا بازسازی نمی‌شوند و با استانداردهای جهانی فاصله دارند. علاوه‌بر این بسیاری از شهرک‌های سینمایی ایران امکان بازدید برای عموم را ندارند و برای بازدید از شهرک دفاع‌مقدس به مجوز نیاز است. همچنین که امکان بازدید از بسیاری از لوکیشن‌های گردشگری نیز در تمام ایام سال وجود ندارد.
یافتن لوکیشن فیلم‌ها مرجع ندارد!
یکی از مشکلات عمده دیگر نبود زیرساخت‌های مناسب گردشگری در مناطق بکر و روستاهاست. این مناطق در رسانه‌های عمومی تبلیغ و در فیلم‌ها نشان داده می‌شوند اما با هجوم تعداد زیاد گردشگران آثار مخربی در این مناطق به‌جا می‌ماند. نبود سایت گردشگری فیلم نیز یکی از مشکلات اساسی است، فیلمسازان برای پیداکردن لوکیشن از روش‌های سنتی مانند معرفی آشنایان یا کمک وزارت میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استفاده می‌کنند و مردم نیز برای پیداکردن لوکیشن فیلم‌ها مرجعی ندارند. همچنین بسیاری از جاذبه‌های گردشگری ایران به‌دلیل نبود مجوز ورود و عدم‌معرفی مناسب، متروکه و ناشناخته مانده‌اند. این مسأله باعث می‌شود که پتانسیل‌های گردشگری فیلم به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگیرد. زیرساخت‌های گردشگری در ایران به‌ویژه هتل‌های استاندارد به اندازه کافی توسعه نیافته‌اند. این کمبود زیرساخت‌ها یکی از موانع مهم جذب گردشگران فیلم به ایران است. هتل‌ها و اقامتگاه‌های مناسب می‌توانند تجربه گردشگران را بهبود بخشیده و آنها را به بازدید مجدد ترغیب کنند.
گردشگری فیلم؛ صنعتی ناشناخته و پرطرفدار
از دیگر موانع رشد گردشگری فیلم در ایران ناشناخته‌بودن این نوع از گردشگری است. گردشگری فیلم نوع پیچیده‌ای از گردشگری است که با فیلم و گردشگری در ارتباط است و به‌دلیل نوظهور بودن برای عامه مردم شناخته‌شده نیست. فقط عده محدودی از متخصصان و فعالان گردشگری و رسانه از آن آگاهی دارند. از طرف دیگر مردم دارای ذائقه‌ها و سلایق متفاوتی هستند. برخی به فیلم علاقه‌مند هستند و برخی دیگر به آن بی‌علاقه هستند. در این میان جذب افراد بی‌علاقه به فیلم یا گردشگری توسط فیلم‌توریسم بسیار دشوار خواهد بود و به احتمال زیاد فیلم‌گردشگری بر آنها اثرگذار نخواهد بود.
متخصص گردشگری فیلم نداریم
یکی از اصلی‌ترین موانع رشد گردشگری فیلم در ایران کمبود نیروی متخصص و آموزش‌های مربوطه است. بسیاری از افراد فعال در این حوزه تخصص کافی برای مدیریت و توسعه گردشگری فیلم ندارند. این کمبود باعث می‌شود تا توانایی بهره‌برداری از فرصت‌های موجود در این صنعت کاهش یابد.
کیفیت گردشگری فیلم سرمایه می‌خواهد
سرمایه‌گذاری یکی از ارکان اصلی توسعه هر صنعتی است. در ایران بخش‌خصوصی تمایل کمی به سرمایه‌گذاری در حوزه گردشگری فیلم نشان می‌دهد، این موضوع به‌دلیل ریسک‌های بالا و عدم تضمین بازگشت سرمایه است؛ نتیجه این وضعیت، کاهش منابع مالی موردنیاز برای توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای کیفیت خدمات گردشگری فیلم است.
آفت جعل در تولید محتوای گردشگری
تولید محتوای گردشگری یکی از ابزارهای اصلی جذب گردشگران است، رسانه‌ها و مراکز گردشگری غالبا تولید محتوای گردشگری را دشوار و پرهزینه می‌دانند.این مسأله باعث می‌شود که ایران در مقایسه با کشورهای دیگر در تولید محتوای گردشگری بسیار ضعیف باشد. بسیاری از آژانس‌های گردشگری نیز از تولید محتوای واقعی و جذاب خودداری کرده و به استفاده از عکس‌های جعلی روی می‌آورند. این امر باعث کاهش اعتماد و عدم رضایت گردشگران می‌شود.
جاذبه‌های گردشگری، قربانی بی‌پولی
صنعت فیلمسازی نیز با چالش‌های متعددی مواجه است که بر گردشگری فیلم تأثیر می‌گذارد. انتخاب لوکیشن‌های مناسب برای فیلمسازی به‌دلیل هزینه‌های بالا و محدودیت‌های مالی انسانی و امکانات دشوار است. بسیاری از فیلمسازان به‌دلیل محدودیت بودجه ترجیح می‌دهند لوکیشن‌های آپارتمانی و شهری را انتخاب کنند که این امر به کاهش جذابیت فیلم‌ها برای گردشگران منجر می‌شود. همچنین استفاده از فناوری‌های مدرن در فیلمسازی به‌علت هزینه‌های بالا بسیار محدود است.
گردشگری فیلم؛ کالای لوکس یا ضرورت؟
گردشگری فیلم در ایران به‌تازگی وارد مرحله اولیه خود شده و هنوز به‌صورت حرفه‌ای شکل نگرفته است. فعالان و صاحب‌نظران این حوزه بر این باورند که ضعف در این زمینه به‌دلیل سیاست‌گذاری نامناسب و برنامه‌ریزی نامنسجم است. یکی از موانع اصلی در توسعه گردشگری فیلم در ایران، نبود مرکزی برای معرفی و فروش لوکیشن‌های فیلم به فیلمسازان و گردشگران است. در کشورهای دیگر کمیسیون‌های گردشگری وجود دارند که وظیفه تهیه ویدئو و عکس از مقاصد و لوکیشن‌های مناطق مختلف را برعهده دارند و با ارائه لیستی از لوکیشن‌ها و گروه‌های فیلمسازی به جذب فیلمسازان برای ساخت فیلم در یک لوکیشن خاص کمک می‌کنند.این کمیسیون‌ها معمولا برای جذب فیلمسازان امکانات جانبی زیادی مانند تخفیف هتل، اجرای تور گردشگری و تسهیلات دیگر فراهم می‌کنند که موجب می‌شود گروه‌های فیلمسازی به‌راحتی لوکیشن مورد نظر خود را پیدا کنند و هزینه‌های ساخت و تولید فیلم نیز کاهش یابد. در ایران بخش خصوصی در این حوزه فعال نیست و نهادهای دولتی نیز وظایف کمیسیون‌های گردشگری را انجام نمی‌دهند. ضمن این‌که در مورد گردشگری فرهنگسازی نیز صورت نگرفته؛ هنوز گردشگری در ایران به‌عنوان یک کالای لوکس محسوب می‌شود که در سبد کالای ضروری افراد قرار ندارد. هزینه‌های بالای سفرهای برون‌شهری باعث می‌شود بسیاری از مردم قادر به استفاده از فرصت‌های گردشگری نباشند.
لزوم برگزاری تورهای گردشگری فیلم
یکی دیگر از موانع موجود در توسعه گردشگری فیلم در ایران، کمبود تورهای گردشگری فیلم است. در ایران فعالیت خاصی برای برگزاری تورهای گردشگری فیلم انجام نمی‌شود و فقط تورهای محدودی به مقصد شهرک سینمایی غزالی برگزار می‌شود که مختص افراد عضو در شرکت‌ها، مدارس یا دانشگاه‌هاست. همچنین فقدان داده‌های مربوط به تعداد گردشگران فیلم یکی دیگر از موانع است. بدون داشتن اطلاعات دقیق از تعداد گردشگران فیلم در یک لوکیشن خاص، ارزیابی دقیق از میزان اثرگذاری فیلم بر جذب گردشگر به آن منطقه امکان‌پذیر نیست. همچنین این شهرک‌ها مشکلات زیرساختی هم دارند؛ به طور مثال شهرک سینمایی نور حدود ۱۰ کیلومتر جاده خاکی دارد و همین وضعیت باعث می‌شود خیلی از بازدیدکنندگان در ابتدای راه پشیمان شوند یا یک تابلوی راهنمای مناسب در طول مسیر وجود ندارد که کسانی که از حوالی آن عبور می‌کنند، متوجه وجود چنین مرکزی در آن محدوده شوند.
فقدان دغدغه گردشگری فیلم ندارند
یکی از عوامل کلیدی در رشد گردشگری فیلم، وجود فیلمسازان علاقه‌مند به ترویج گردشگری است؛ فیلمسازانی مانند رضا میرکریمی که به‌معرفی مناطق ناشناخته ایران از جمله کویر مصر و فرحزاد از طریق فیلم‌های خود می‌پردازند، می‌توانند تأثیر زیادی بر رونق این صنعت داشته باشند. ساخت فیلم‌هایی در دشت‌ها و بیابان‌های مناطق کمترشناخته‌شده، نشان‌دهنده تمایل این هنرمندان به ارتقای آگاهی عمومی درباره جاذبه‌های گردشگری نیز است.
فضاسازی فیلم‌های تاریخی؛ از تخیل تا واقعیت
بسیاری از فیلم‌ها با هدف گردشگری تولید نمی‌شوند، اما تأثیرات آنها در جذب گردشگر غیرقابل انکار است. ساخت فیلم‌هایی که به معرفی تاریخ و فرهنگ اسلام و ایران پرداخته‌اند باعث افزایش جذابیت مقاصد تاریخی برای گردشگران می‌شود. برای مثال در سریال یوسف پیامبر(ع) تمام صحنه‌های مربوط به مصر و نیل در شهرک سینمایی دفاع مقدس، رودخانه فشافویه و فرهنگسرای خاوران ساخته شده‌اند، همچنین دکورهای این سریال در ابعاد واقعی و اندازه‌های حقیقی است. به‌طور مثال کشتی‌ها و اسکله‌ای که در قسمت‌هایی از داستان مورد استفاده قرار می‌گیرند به اندازه واقعی طراحی و ساخته شده، به‌طوری‌که در داخل هر کشتی حدود یکصد نفر آدم جا می‌گیرد. از کشتی‌ها در دریاچه‌ای که در محل شهرک دفاع‌مقدس قرار دارد فیلمبرداری شده است. شهرک دفاع‌مقدس در شهرری و در فاصله ۲۵ کیلومتری اتوبان تهران - قم در زمینی با مساحتی بالغ بر ۵۵۰ هکتار ساخته شده است، اما بازدید عمومی از آن جود ندارد.
لوکیشن فیلم‌های تاریخی عظیم بازدید عموم ندارند
لوکیشن فیلم سینمایی «محمد رسول ا…» که شهرک سینمایی نور هم نامیده می‌شود، در ۵۵ کیلومتری جاده تهران - قم قرار دارد. ماکت شهرهای مکه و مدینه با مشخصات ۱۴۰۰ سال قبل را در مقیاس یک به یک در خود دارد. این شهرک پرهزینه‌ترین و بزرگ‌ترین پروژه فیلمسازی تاریخ سینمای ایران محسوب می‌شود و بیش از ۶۳ میلیارد تومان برای ساخت آن هزینه شده است. علاوه بر فیلم «محمد رسول‌ا…»، فیلم‌های دیگری از جمله «سلمان فارسی» و «نامیرا» نیز مدتی در آن فیلمبرداری شده است. به این مجموعه شهرهای بصرا، بحیرا و خرابه‌های شام نیز اضافه شده است. همچنین کلیسایی دارد که در نوع خود جذاب و دیدنی است. این شهرک سینمایی پس از پایان فیلمبرداری فیلم‌های محدود در آن برای عموم مورد بازدید قرار نگرفته است.
شهرک غزالی؛ نمونه موفقی از گردشگری فیلم
اگرچه موضوع توریسم فیلم موضوعی مغفول‌مانده در سینمای ایران است اما شهرک غزالی که زیر نظر صداوسیما اداره می‌شود، یکی از نمونه‌های قابل توجه با این موضوع است. از چهار دهه پیش که زنده‌یاد علی حاتمی برای سریال هزاردستان شروع به ساخت این شهرک سینمایی و کل خیابان لاله‌زار را بازسازی کرد، این مکان با برنامه‌های فرهنگی مختلف به مکانی برای بازدید علاقه‌مندان تبدیل شد و همچنان نیز در این شهرک فیلم‌ها و سریال‌های مختلفی ساخته و به مجموعه‌های دکور این شهرک افزوده می‌شود. نقشی که این شهرک در زمینه اقتصاد گردشگری داشته، بدون شک غیرقابل انکار است و می‌تواند نمونه‌ای برای بازخوانی ترویج گردشگری سینما در ایران باشد.
صنعت جهانی توریسم فیلم چه می‌گوید؟
توسعه اقتصاد هنر حداقل در دو دهه اخیر یکی از بحث‌های جدی در حوزه حکمرانی فرهنگی بوده است که هنوز افعال عقب‌افتاده بسیاری در این رابطه وجود دارد، اما توجه به گردشگری فرهنگی و سینماتوریسم می‌تواند علاوه بر حل بخشی از مشکلات اقتصاد فرهنگ و هنر، زمینه رشد اقتصادی کشور را در سایر مشاغل نیز ایجاد کند. برای درک این مهم بد نیست نگاهی داشته باشیم به یکی از شاخصه‌های صنعت سینماتوریسم. براساس گزارش ایکوم AECOM، 115.8میلیون نفر در سال 2022 از پارک‌های دیزنی‌لند در سراسر جهان بازدید کردند. از مجموع این بازدیدها، 25.88میلیون بازدید فقط از استراحتگاه دیزنی‌لند بوده که شامل خانه‌هایی است که این کمپانی انیمشن‌سازی در آثارش خلق کرده. در همین حال، دیزنی‌پارک‌ها، 28.09میلیارد دلار درآمد کل و 7.29میلیارد دلار درآمد عملیاتی برای این کمپانی به ارمغان آورده‌اند. در سال 2022، درآمد روزانه تخمینی دیزنی‌لند تقریبا 17.21میلیون دلار بود که برآورد درآمد روزانه بلیت آن هم حدود 4.47میلیون دلار است. در سال 2023، درآمد روزانه تخمین‌زده‌شده برای دیزنی‌لند 19.95میلیون دلار بود که اگر درآمد روزانه بلیت‌فروشی آن را که حدود5.49میلیون دلار برآورد می‌شود، به آن اضافه کنیم روزانه 25.44میلیون دلار درآمد از صنعت توریسم فیلم دارد. همین نکات نشان می‌دهد که این سینماتوریسم توانایی ایجاد یک اقتصاد پویا در عرصه هنر و حتی گردشگری را دارد و حتی می‌تواند زمینه رونق اقتصادی در بخش خدماتی کشور را نیز به ارمغان بیاورد.
مزایای گردشگری فیلم
1- درآمدزایی و اشتغال‌زایی از شهرک‌های سینمایی به‌واسطه حضور گردشگران
2- ایجاد شغل‌های خدماتی و گردشگری با رونق‌بخشی به گردشگری فیلم
3- توسعه گردشگری سینمایی با تربیت متخصص و معرفی مرجع و متولی رسمی
4- کیفیت‌بخشی به گردشگری فیلم با ورود سرمایه‌گذاران خصوصی
5- محرومیت‌زدایی از نواحی کم‌برخوردار و توسعه روستاها با فیلمسازی در این مناطق
6- تمرکززدایی و توجه به تنوع فرهنگی و آداب و رسوم سایر شهرهای کشور
7- خلاقیت بصری در فیلم‌ها و سریال‌ها به‌واسطه معرفی لوکیشن‌های جدید
8- جذب گردشگران خارجی برای بازدید از لوکیشن انیمیشن‌های مبتنی بر اسطوره‌های ایرانی
فاطمه رستمی - گروه فرهنگ وهنر
