درست تربیت كردن را بیاموزیم
8 كار مهم در 12 سال اول
تربیت مطلوب كودك و دانستن روشهای درست تربیت از عمدهترین دغدغههای والدین است كه در این شماره چاردیواری سعی كردهایم به برخی از مهمترین نكات تربیتی بپردازیم كه رعایت آنها در رشد و سازمان بهینه شخصیت و روان كودك بسیار كارساز و مفید است.
نسرین صفری / روانشناس بالینی
فرزندپروری یعنی تعادل
در مسیر رشد، آموزش و تربیت كودك تعادل را رعایت كنید. همگام با سن، توانمندیها و استعدادهای كودك در این مسیر حركت كنید، تا آنجا كه برایتان مقدور است محیطی پویا و فعال برای پرورش و كشف تواناییها و داشتههای درون كودك فراهم آورید. برای او انگیزه ایجاد كنید و هرگز با قرار دادن همه چیز در اختیار او یا برعكس با گرفتن همه چیز، او را دچار پرتوقعی، دلزدگی، رخوت، خستگی و عدمانگیزه نكنید.
12 سال مهم
هر چه توان و انرژی برای فرزندپروری دارید تا 12 سالگی فرزندتان بهكار بگیرید، چرا كه بعد از گذر از این دوران بحرانی، اثربخشی تربیت و آموزش به شدت كاهش مییابد. با مشاهده كوچكترین اختلال یا بحران رفتاری سریعا درصدد كشف علت و رفع آن برآیید. بیتوجهی و بیمبالاتی شما این مساله را در كودك ریشهدار میكند و به اصطلاح به یك بحران رفتاری شدید مبدل میسازد كه بی تردید آنگاه اصلاح و رفع آن یا دستیابی به پیامدی مثبت و دلخواه امری محال یا بسیار سخت و دشوار خواهد بود.
خانواده بالنده باشید
فرض كنید فرزند شما علیرغم هشدارهای متعددتان، لیوانش را بیندازد و بشكند. با او چگونه رفتار خواهید كرد؟ در خانوادههای آشفته، مستبد و گاه بی تجربه ممكن است این رفتار كودك حادثهای بحرانی تعریف شود و منجر به سخنرانی، مواخذه، سرزنش و تحقیر كردن، داد و بیداد و یا حتی تنبیه كودك مضطرب و هراسان شود، در حالی كه در خانواده بالنده همین این واقعه، طوری دیگر معنا میشود و اطرافیان به گونهای متفاوت رفتار و كلام میكنند. مثلا مادر خانواده میگوید:« پسرم لیوان را شكستی؟ ببینم انگشتت كه زخمی نشد؟ » یا پدر خانواده با مادر همراه میشود و به فرزندش میگوید: «جانت به سلامت، از این به بعد خیلی مراقب باش، همین الان برایت چسب زخم میآورم و دستت را پانسمان میكنیم و تو بعد از آن میتوانی جارو را بیاوری و تكههای شكسته لیوان را جمع كنی.» خانواده بالنده بهخوبی میدانند كه زندگی لحظهای كودك، احساسات او و چگونگی مواجهه با تجارب مثبت و منفی، از هر چیز مهمتر و باارزشتر است و سعادت آینده زندگی كودك و كنترل و مدیریت او بر حوادث غیرمترقبه را تضمین میكند.
جدی گرفتن فواید بازی
همانطور كه خانهداری شغل مادر خانه است و پدر نیز در بیرون از خانه شغلی دارد بازی نیز، كار كودك است، كودك را از انجام این كار مهم هرگز منع نكنید. شرایط بازی را هم در فضای خانه و هم در محیط بیرون برای كودك فراهم كنید. اجازه دهید كودك با بازی بهخصوص با بازیهای تخیلی درون خود را برون ریزی كند. روانشناسان معتقدند بازی به كودكان كمك میكند كه بر ترسها و نگرانیهایشان غلبه كنند، مثلا اگر كودك از حیوان تخیلی وحشتناك زیر تختش میترسد، با بازی در نقش آن حیوان ترسناك وحشتناك كه زیر تخت قایم شده، یا با بازی در نقش فرد شجاعی كه با تكیه بر توانمندیهایش به جنگ حیوان وحشتناك میرود و او را شكست میدهد، میتوانید چگونگی توانایی كنترل بر ترس را در ذهن كودك ترسیم كنید و در عمل به او نشان دهید كه هیچ عامل ترس و وحشت بیرونی جدی نیست و به راحتی میتوان با تدابیر فكری و رفتاری با آنها مقابله كرد. همچنین یادتان باشد بازیهای تخیلی به كودك كمك میكنند كه احساسات درهم و برهم و كلافهكننده درون خود را مثل احساس خشم، ناراحتی، حقارت و... نسبت به والدین یا حسادت و رقابت نسبت به خواهر و برادر را تخلیه كند. تخلیه هیجانی كودك باعث احساس آرامش و سازگاری در او میشود.
آموزش ابراز احساسات
به فرزند خود یاد دهید كه ابراز درست احساسات از ویژگیهای یكشخصیت سالم است. او را با هیجانات مثبت و منفی و ویژگیهای بارز آنها آشنا سازید و بهترین شیوههای ابراز آنها را به او آموزش دهید. به این منظور بهتر است با فرزندتان طوری رفتار كنید كه از بیان احساساتش نترسد. پنهانكردن احساسات طبیعی (غم، شادی، ترس، تنفر، خشم و...) و عدم توانایی در بروز آنها باعث ایجاد مشكلات روحی و رفتاری در كودك میشود. با استفاده از تكنیك پرسش و اظهار نظر در مورد حالات بدن و وضعیت كودك، او را در فضایی كه صمیمیت كلامی و رفتاری حاكم است مجبور به گفتوگو سازید، مثلا به او بگویید: «احساس میكنم وقتی دوستت اسباب بازیاش را به تو نداد، خیلی ناراحت و غمگین شدی، آیا این چنین است؟» و یا به او بگویید: «وقتی اسباببازیاش را به تو نداد، دیدم چهره ات برافروخته و چشمانت سرخ شد، دستت را مشت كردی و از شدت عصبانیت و خشم آمدی كنار من نشستی و با آنها دیگر بازی نكردی؟» بدون قضاوت و سرزنش فقط اجازه دهید كودك در مورد هیجاناتش با شما صحبت كند و شما نیز همگام با او پیش بیایید تا زمانی كه كودك، گفته هایش را به جایی ختم كند كه دنبال جستوجوی راهحلی باشد و یا درستی راه حلی را از شما جویا شود. یادتان باشد این زمان، همان وقتی است كه میتوانید راهكارهای درست مواجهه با هیجانات را به كودك آموزش دهید.
تقویت هوشهیجانی
زمانی كه كودك عصبی و دلگیر است و به شما میگوید: هیچ كس منو دوست نداره، چرا كسی با من بازی نمیكنه، تو اگه منو دوست داشتی كمكم میكردی، بابا رو دوست ندارم، چون از مربیم بدم میاد دوست ندارم مهدكودك بروم و... در چنین شرایطی به خودتان مسلط باشید و هیجانات لحظهایتان را كنترل كنید، حالت دفاعی به خود نگیرید و یا برای اینكه او را متقاعد سازید كه اشتباه میكند شروع به توجیه نكنید و از همه مهمتر آن كه هرگز سعی نكنید عقیده و باور او را تغییر دهید یا اینكه در حمایت از دیگران صحبت نكنید. در چنین مواردی بهتر است فقط دوگوش شنوا داشته باشید و احساسش را تایید كنید، علت ناراحتی و عصبانیتش را بپرسید و در صورت لزوم با طرح سوالاتی كه بیطرفانه است او را به تفكر وا دارید یا در قالب سوالاتی چون به نظرت بهتر نبود ...، اگر اینطور رفتار میكردی نتیجه بهتری نمیگرفتی و.... او را راهنمایی و كمك كنید. این راهكار روش مساعدی است كه با توسل به آن میتوانید هم هوش هیجانی كودك را بالا ببرید و هم این كه اعتماد فرزندتان را نسبت به خودتان جلب كنید.
والدین حالی به حالی
دمدمی مزاج بودن پدر و مادر در تربیت و یا واكنشهای «حالی به حالی» والدین با كودكان آسیبزنندهترین رفتار با كودك است. در این روش رفتاری، والدین هر زمان كه حال خودشان خوب باشد، با كودك برخورد خوب و مناسبی دارند و هر زمان كه حالشان نامساعد و بد باشد، كودك را تخریب میكنند! اثر نامطلوب این برخوردهای «حالی به حالی» زمانی شدت میگیرد كه والدین بر حسب حال خوب یا بدشان، واكنشهای متفاوتی در برابر یك رفتار یكسان در شرایط مختلف نشان میدهند.
در مسیر رشد، آموزش و تربیت كودك تعادل را رعایت كنید. همگام با سن، توانمندیها و استعدادهای كودك در این مسیر حركت كنید، تا آنجا كه برایتان مقدور است محیطی پویا و فعال برای پرورش و كشف تواناییها و داشتههای درون كودك فراهم آورید. برای او انگیزه ایجاد كنید و هرگز با قرار دادن همه چیز در اختیار او یا برعكس با گرفتن همه چیز، او را دچار پرتوقعی، دلزدگی، رخوت، خستگی و عدمانگیزه نكنید.
12 سال مهم
هر چه توان و انرژی برای فرزندپروری دارید تا 12 سالگی فرزندتان بهكار بگیرید، چرا كه بعد از گذر از این دوران بحرانی، اثربخشی تربیت و آموزش به شدت كاهش مییابد. با مشاهده كوچكترین اختلال یا بحران رفتاری سریعا درصدد كشف علت و رفع آن برآیید. بیتوجهی و بیمبالاتی شما این مساله را در كودك ریشهدار میكند و به اصطلاح به یك بحران رفتاری شدید مبدل میسازد كه بی تردید آنگاه اصلاح و رفع آن یا دستیابی به پیامدی مثبت و دلخواه امری محال یا بسیار سخت و دشوار خواهد بود.
خانواده بالنده باشید
فرض كنید فرزند شما علیرغم هشدارهای متعددتان، لیوانش را بیندازد و بشكند. با او چگونه رفتار خواهید كرد؟ در خانوادههای آشفته، مستبد و گاه بی تجربه ممكن است این رفتار كودك حادثهای بحرانی تعریف شود و منجر به سخنرانی، مواخذه، سرزنش و تحقیر كردن، داد و بیداد و یا حتی تنبیه كودك مضطرب و هراسان شود، در حالی كه در خانواده بالنده همین این واقعه، طوری دیگر معنا میشود و اطرافیان به گونهای متفاوت رفتار و كلام میكنند. مثلا مادر خانواده میگوید:« پسرم لیوان را شكستی؟ ببینم انگشتت كه زخمی نشد؟ » یا پدر خانواده با مادر همراه میشود و به فرزندش میگوید: «جانت به سلامت، از این به بعد خیلی مراقب باش، همین الان برایت چسب زخم میآورم و دستت را پانسمان میكنیم و تو بعد از آن میتوانی جارو را بیاوری و تكههای شكسته لیوان را جمع كنی.» خانواده بالنده بهخوبی میدانند كه زندگی لحظهای كودك، احساسات او و چگونگی مواجهه با تجارب مثبت و منفی، از هر چیز مهمتر و باارزشتر است و سعادت آینده زندگی كودك و كنترل و مدیریت او بر حوادث غیرمترقبه را تضمین میكند.
جدی گرفتن فواید بازی
همانطور كه خانهداری شغل مادر خانه است و پدر نیز در بیرون از خانه شغلی دارد بازی نیز، كار كودك است، كودك را از انجام این كار مهم هرگز منع نكنید. شرایط بازی را هم در فضای خانه و هم در محیط بیرون برای كودك فراهم كنید. اجازه دهید كودك با بازی بهخصوص با بازیهای تخیلی درون خود را برون ریزی كند. روانشناسان معتقدند بازی به كودكان كمك میكند كه بر ترسها و نگرانیهایشان غلبه كنند، مثلا اگر كودك از حیوان تخیلی وحشتناك زیر تختش میترسد، با بازی در نقش آن حیوان ترسناك وحشتناك كه زیر تخت قایم شده، یا با بازی در نقش فرد شجاعی كه با تكیه بر توانمندیهایش به جنگ حیوان وحشتناك میرود و او را شكست میدهد، میتوانید چگونگی توانایی كنترل بر ترس را در ذهن كودك ترسیم كنید و در عمل به او نشان دهید كه هیچ عامل ترس و وحشت بیرونی جدی نیست و به راحتی میتوان با تدابیر فكری و رفتاری با آنها مقابله كرد. همچنین یادتان باشد بازیهای تخیلی به كودك كمك میكنند كه احساسات درهم و برهم و كلافهكننده درون خود را مثل احساس خشم، ناراحتی، حقارت و... نسبت به والدین یا حسادت و رقابت نسبت به خواهر و برادر را تخلیه كند. تخلیه هیجانی كودك باعث احساس آرامش و سازگاری در او میشود.
آموزش ابراز احساسات
به فرزند خود یاد دهید كه ابراز درست احساسات از ویژگیهای یكشخصیت سالم است. او را با هیجانات مثبت و منفی و ویژگیهای بارز آنها آشنا سازید و بهترین شیوههای ابراز آنها را به او آموزش دهید. به این منظور بهتر است با فرزندتان طوری رفتار كنید كه از بیان احساساتش نترسد. پنهانكردن احساسات طبیعی (غم، شادی، ترس، تنفر، خشم و...) و عدم توانایی در بروز آنها باعث ایجاد مشكلات روحی و رفتاری در كودك میشود. با استفاده از تكنیك پرسش و اظهار نظر در مورد حالات بدن و وضعیت كودك، او را در فضایی كه صمیمیت كلامی و رفتاری حاكم است مجبور به گفتوگو سازید، مثلا به او بگویید: «احساس میكنم وقتی دوستت اسباب بازیاش را به تو نداد، خیلی ناراحت و غمگین شدی، آیا این چنین است؟» و یا به او بگویید: «وقتی اسباببازیاش را به تو نداد، دیدم چهره ات برافروخته و چشمانت سرخ شد، دستت را مشت كردی و از شدت عصبانیت و خشم آمدی كنار من نشستی و با آنها دیگر بازی نكردی؟» بدون قضاوت و سرزنش فقط اجازه دهید كودك در مورد هیجاناتش با شما صحبت كند و شما نیز همگام با او پیش بیایید تا زمانی كه كودك، گفته هایش را به جایی ختم كند كه دنبال جستوجوی راهحلی باشد و یا درستی راه حلی را از شما جویا شود. یادتان باشد این زمان، همان وقتی است كه میتوانید راهكارهای درست مواجهه با هیجانات را به كودك آموزش دهید.
تقویت هوشهیجانی
زمانی كه كودك عصبی و دلگیر است و به شما میگوید: هیچ كس منو دوست نداره، چرا كسی با من بازی نمیكنه، تو اگه منو دوست داشتی كمكم میكردی، بابا رو دوست ندارم، چون از مربیم بدم میاد دوست ندارم مهدكودك بروم و... در چنین شرایطی به خودتان مسلط باشید و هیجانات لحظهایتان را كنترل كنید، حالت دفاعی به خود نگیرید و یا برای اینكه او را متقاعد سازید كه اشتباه میكند شروع به توجیه نكنید و از همه مهمتر آن كه هرگز سعی نكنید عقیده و باور او را تغییر دهید یا اینكه در حمایت از دیگران صحبت نكنید. در چنین مواردی بهتر است فقط دوگوش شنوا داشته باشید و احساسش را تایید كنید، علت ناراحتی و عصبانیتش را بپرسید و در صورت لزوم با طرح سوالاتی كه بیطرفانه است او را به تفكر وا دارید یا در قالب سوالاتی چون به نظرت بهتر نبود ...، اگر اینطور رفتار میكردی نتیجه بهتری نمیگرفتی و.... او را راهنمایی و كمك كنید. این راهكار روش مساعدی است كه با توسل به آن میتوانید هم هوش هیجانی كودك را بالا ببرید و هم این كه اعتماد فرزندتان را نسبت به خودتان جلب كنید.
والدین حالی به حالی
دمدمی مزاج بودن پدر و مادر در تربیت و یا واكنشهای «حالی به حالی» والدین با كودكان آسیبزنندهترین رفتار با كودك است. در این روش رفتاری، والدین هر زمان كه حال خودشان خوب باشد، با كودك برخورد خوب و مناسبی دارند و هر زمان كه حالشان نامساعد و بد باشد، كودك را تخریب میكنند! اثر نامطلوب این برخوردهای «حالی به حالی» زمانی شدت میگیرد كه والدین بر حسب حال خوب یا بدشان، واكنشهای متفاوتی در برابر یك رفتار یكسان در شرایط مختلف نشان میدهند.




