به انگیزه روز جهانی معلولین، نقش فناوری‌های جدید در بهبود کیفیت زندگی فرهنگی این قشر را بررسی کرده‌ایم
هوش مصنوعی همیار معلولین
هوش مصنوعی، انقلابی در دنیای امروز ایجاد کرده و دریچه‌ای نو به‌سوی دنیایی فراگیرتر برای افراد معلول گشوده است.
این فناوری نوین، با توانمندسازی و افزایش استقلال معلولین، زندگی آنها را متحول کرده و در‌حال ایجاد راه‌های جدید و ساده‌تر برای مدیریت فعالیت‌های روزانه آن‌هاست و با پتانسیل بالای خود برای خودکارسازی کارهایی که به‌طور معمول نیاز به هوش انسانی دارند، مانند تشخیص گفتار و صدا، درک بصری، عملکرد متن پیش‌بینی‌کننده، تصمیم‌گیری و... می‌تواند به افراد دارای معلولیت در حوزه‌های مختلفی کمک کند.
حوزه‌های فعالیت هوش مصنوعی
یکی ازحوزه‌های هوش مصنوعی،فعالیت در فناوری‌هایی است که با صدا کنترل می‌شوند.اکو(Echo)، گوگل هوم (Google Home) و الکسا (Alexa) نمونه‌هایی از این فناوری‌ها هستند که به معلولین این امکان را می‌دهند که با صحبت‌کردن با این دستگاه‌ها، به‌شیوه راحتی به اطلاعات دسترسی پیدا کنند. فناوری تبدیل گفتار به متن و متن به گفتاریکی دیگرازحوزه‌های فعالیت هوش مصنوعی است که به‌کمک افرادی آمده که مشکلات گفتاری دارند.سیستم‌های صوتی مانند وُیسیت (Voiceitt) می‌توانند با‌گذشت زمان، نحوه تلفظ افراد را یاد بگیرند وکلمات کاربر را به گفتار واضح و عادی، به‌صورت پیام‌های صوتی یا متنی ترجمه کنند. این برنامه به افراد دارای اختلالات گفتاری کمک می‌کند تا رو‌در‌رو با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. پَروترون‌گوگل (Parrotron Google) یکی دیگر از ابزارهای هوش مصنوعی است که درک کلام افراد دارای اختلال گفتاری را برای دیگران آسان‌تر می‌کند و الگوهای گفتاری معیوب رابه گفتاری روان تبدیل می‌کند.برنامه‌هایی مانندراجرویس(Roger Voice) وآوا(Ava)با استفاده ازهوش مصنوعی،مکالمات گروهی برای افراد کم‌‌شنوا ایجادمی‌کنند و علائم نگارشی، نام فرستنده و کلمات مهم را از فرهنگ لغت کاربر رونویسی می‌کنند.
کمک به معلولان دارای مشکل بینایی و شنوایی
هوش مصنوعی، زندگی افراد دارای معلولیت شنوایی را نیز آسان‌تر کرده است. جینوسایس (GnoSys) یکی از این ابزارهای هوش مصنوعی است که «مترجم گوگل برای ناشنوایان و لال‌ها» به‌شمار می‌رود. این برنامه از شبکه‌های عصبی و بینایی رایانه‌ای برای ترجمه لحظه‌ای حرکات یا زبان اشاره به متن و گفتار استفاده می‌کند. دیپ مایند گوگل (DeepMind) نیز از قابلیت‌های هوش مصنوعی برای ایجاد سیستم الگوریتم‌های لب‌خوانی برای رمزگشایی دقیق کل عبارات استفاده می‌کند. این سیستم برای تماشای بیش از 5000 ساعت برنامه تلویزیونی مختلف و تجزیه و تحلیل مجموعا 118000 جمله آموزش دیده است. نتیجه این تحقیق سیستمی است که می‌تواند گفتار انسان را در اماکن عمومی، محیط‌های پر‌سر‌و‌صدا و با نورهای مختلف تفسیر کند. کورتانای (Cortana) مایکروسافت می‌تواند از طریق کنترل صوتی به افراد دارای اختلالات بینایی در پیمایش دستگاه‌هایشان کمک کند. هوش مصنوعی همچنین می‌تواند برای افراد با محدودیت بینایی نیز سودمند باشد و از طریق فناوری تشخیص تصویر، زمینه اشیاء در عکس‌ها را برای افراد توصیف کند. سی‌اینگ ای‌آی (Seeing AI) مایکروسافت، نمونه بارز چنین پلتفرمی با قابلیت بینایی رایانه‌ای است که با خواندن متون، توصیف ظاهر افراد، تشخیص چهره‌ها و احساسات، دنیای اطراف افراد کم‌بینا را روایت می‌کند. اورکَم (OrCam) یک دستگاه مبتنی بر هوش مصنوعی انقلابی دیگر برای افراد نابینا و کم‌بیناست که با دستورات صوتی به‌طور لحظه‌ای اطلاعات بصری را منتقل می‌کند. این دستگاه می‌تواند متون را از کتاب‌ها، روزنامه‌ها، صفحات گوشی‌های هوشمند یا هر سطح چاپی یا دیجیتالی دیگر باصدای بلند بخواند و چهره‌ها، محصولات، رنگ‌ها و سایر تصاویر را شناسایی کند. این به افراد نابینا کمک می‌کندتا برخی از کارهای خود را به‌تنهایی انجام دهند. همچنین تعدادی از برنامه‌های آموزشی خط بریل مبتنی بر هوش مصنوعی وجود دارد که قادرند به افراد معلول در یادگیری خط بریل و دسترسی به آموزش در سطوح مختلف کمک کنند.این برنامه‌ها از فناوری تشخیص نوریِ کاراکتر او‌سی‌آر(OCR) برای تبدیل کاراکترهای فیزیکی بریل به متن دیجیتال استفاده می‌کنند.دستگاه‌های هوشمند مبتنی برهوش مصنوعی مانند آمازون اِکو شو(Amazon Echo Show)امکان برقراری ارتباط باکنترل صدارافراهم وبرای افرادی که مبتلا به فلج مغزی هستند، در‌حد یک اعجاز عمل می‌کنند. افراد دارای این معلولیت قادرند با این دستگاه ارتباط برقرارکرده واطلاعات واخبار را دریافت وحتی بااعضای خانواده صحبت کنند.استفان هاوکینگ،فیزیکدان نظری،کیهان‌شناس ونویسنده برجسته‌بریتانیایی که به بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک مبتلا بود، ازطریق یک دستگاه تولید گفتار،توانایی ارتباط برقرار کردن با دیگر انسان‌ها را داشت.
کمک‌های رباتی
برخی از ربات‌ها نیز به کمک کسانی آمده‌اند که در انجام کارهای روزمره مانند لباس‌پوشیدن، غذا‌خوردن و تحرک‌داشتن مشکل دارند. اسکلت‌های بیرونی این ربات‌ها به‌گونه‌ای ساخته شده‌اند که به آنها در راه‌رفتن و ایستادن کمک می‌کنند. هوش مصنوعی همچنین قادر به تجزیه و تحلیلِ داده‌های سلامتی و ارائه هشدارهای اولیه است. دستگاه‌های پوشیدنی در پایش سلامتی مفید هستند و قادرند علائم حیاتی را کنترل و به افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن کمک کنند.هوش مصنوعی درزمینه مستقل‌کردن افراد معلول قدم بزرگی برداشته است. فناوری خانه هوشمند افراد دارای معلولیت را قادرساخته تا به‌طورمستقل زندگی کنند. این خانه ازطریق دریافت دستورات صوتی ساده نیازهای این افراد را برطرف می‌کند و آنها را قادرمی‌سازد گوشه‌و‌کنار منزل خود را کنترل کنند.ازجمله کارهایی که دراین خانه‌های هوشمندصورت می‌گیرد،روشن وخاموش کردن چراغ‌ها،تنظیم دما، خاموش‌کردن اجاق‌گاز و پخش موسیقی است. سایر وسایل هوشمند خانگی مانند نور هوشمند، پرده هوشمند، دربازکن هوشمند گاراژ و ترموستات هوشمند نیز برای آسان‌تر کردن زندگی روزمره افراد دارای معلولیت کاربردی و در دسترس هستند. از نورپردازی هوشمند می‌توان برای روشن و خاموش کردن چراغ‌ها از راه دور وهمچنین کنترل میزان نور درخانه استفاده کرد. فناوری پرده هوشمند نیز این امکان رادارد که به‌طورخودکاربا استفاده ازبرنامه تلفن همراه،پرده‌ها راباز وبسته کند.با استفاده از دربازکن‌های هوشمند گاراژ، صاحبان خانه می‌توانند از طریق تلفن‌های هوشمند خود بر درب گاراژ نظارت داشته باشند. ترموستات‌های هوشمند دارای ویژگی‌های مختلفی همچون تنظیم دمای خانه از راه دور است.
چالش‌های هوش مصنوعی
هوش مصنوعی علاوه بر مزایایی که دارد، در بردارنده معایبی است که در استفاده از آن باید نسبت به آنها حساسیت نشان داد. سیستم‌های هوش مصنوعی تنها به‌اندازه داده‌هایی که با آنها آموزش داده می‌شوند، قادرند بدون سوگیری عمل کنند. اگر داده‌های مورد استفاده برای آموزش سیستم‌های هوش مصنوعی مغرضانه باشند، خود سیستم‌ها نیز از این غرض‌ورزی پیروی کرده و این کار نتایج تبعیض‌آمیزی را برای افراد دارای معلولیت به‌بار می‌آورند. همچنین نگرانی‌هایی نسبت به حریم خصوصی وجود دارد. از آنجایی که سیستم‌های هوش مصنوعی اغلب برای آموزش و شخصی‌سازی، داده‌های شخصی را جمع‌آوری می‌کنند، همواره این امکان وجود دارد که آنها اطلاعات شخصی حساس را جمع‌آوری و از آنها سوء‌استفاده کنند. اطمینان از حریم خصوصی و محافظت از اطلاعات حساس، مساله بسیار چالش‌برانگیزی است که باید رعایت گردد. یکی دیگر از معایب هوش مصنوعی،وابستگی معلولین به ابزارهای هوش مصنوعی است.طبیعی است که افراد دارای معلولیت برای انجام کارهای ضروری به سیستم‌های هوش مصنوعی وابسته شوند واین وابستگی درزمان خرابی یا نقص عملکرد این سیستم‌ها، قادر است آنها را در‌معرض خطر قرار دهد.دراین دنیای پرهیاهوی جهانی‌شده، ارتباط همه افراد با یکدیگر مساله‌ای حیاتی است که زندگی انسان‌ها را دستخوش تغییر قرار می‌دهد. این جهانشمولی مرزهای بین سلامتی و معلولیت را از بین برده و انسان‌ها را قادر ساخته در هر‌سطح از سلامتی و توانایی جسمی با یکدیگر در تعامل باشند. در این راه، هوش مصنوعی نه‌تنها به معلولین دارای مشکلات ذهنی، جسمی، بینایی، شنوایی و گفتاری کمک می‌کند که کارهای روزمره را انجام دهند بلکه آنها را قادر می‌سازد به‌طور مستقل زندگی کنند و از کار و موقعیت اجتماعی برخوردار گردند. هوش مصنوعی یک فناوری صرف نیست و ابزاری برای توانمندسازی، فراگیری ودگرگون‌کردن زندگی است.استفاده ازقابلیت‌های هوش مصنوعی،قادربه خلق جهانی در دسترس‌تر و عادلانه‌تر برای همه انسان‌های روی زمین است.
هما شهرام‌بخت - گروه فرهنگ و هنرحوزههای فعالیت هوش مصنوعی
یکی ازحوزه‌های هوش مصنوعی،فعالیت در فناوری‌هایی است که با صدا کنترل می‌شوند.اکو(Echo)، گوگل هوم (Google Home) و الکسا (Alexa) نمونه‌هایی از این فناوری‌ها هستند که به معلولین این امکان را می‌دهند که با صحبت‌کردن با این دستگاه‌ها، به‌شیوه راحتی به اطلاعات دسترسی پیدا کنند. فناوری تبدیل گفتار به متن و متن به گفتاریکی دیگرازحوزه‌های فعالیت هوش مصنوعی است که به‌کمک افرادی آمده که مشکلات گفتاری دارند.سیستم‌های صوتی مانند وُیسیت (Voiceitt) می‌توانند با‌گذشت زمان، نحوه تلفظ افراد را یاد بگیرند وکلمات کاربر را به گفتار واضح و عادی، به‌صورت پیام‌های صوتی یا متنی ترجمه کنند. این برنامه به افراد دارای اختلالات گفتاری کمک می‌کند تا رو‌در‌رو با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. پَروترون‌گوگل (Parrotron Google) یکی دیگر از ابزارهای هوش مصنوعی است که درک کلام افراد دارای اختلال گفتاری را برای دیگران آسان‌تر می‌کند و الگوهای گفتاری معیوب رابه گفتاری روان تبدیل می‌کند.برنامه‌هایی مانندراجرویس(Roger Voice) وآوا(Ava)با استفاده ازهوش مصنوعی،مکالمات گروهی برای افراد کم‌‌شنوا ایجادمی‌کنند و علائم نگارشی، نام فرستنده و کلمات مهم را از فرهنگ لغت کاربر رونویسی می‌کنند.
کمک به معلولان دارای مشکل بینایی و شنوایی
هوش مصنوعی، زندگی افراد دارای معلولیت شنوایی را نیز آسان‌تر کرده است. جینوسایس (GnoSys) یکی از این ابزارهای هوش مصنوعی است که «مترجم گوگل برای ناشنوایان و لال‌ها» به‌شمار می‌رود. این برنامه از شبکه‌های عصبی و بینایی رایانه‌ای برای ترجمه لحظه‌ای حرکات یا زبان اشاره به متن و گفتار استفاده می‌کند. دیپ مایند گوگل (DeepMind) نیز از قابلیت‌های هوش مصنوعی برای ایجاد سیستم الگوریتم‌های لب‌خوانی برای رمزگشایی دقیق کل عبارات استفاده می‌کند. این سیستم برای تماشای بیش از 5000 ساعت برنامه تلویزیونی مختلف و تجزیه و تحلیل مجموعا 118000 جمله آموزش دیده است. نتیجه این تحقیق سیستمی است که می‌تواند گفتار انسان را در اماکن عمومی، محیط‌های پر‌سر‌و‌صدا و با نورهای مختلف تفسیر کند. کورتانای (Cortana) مایکروسافت می‌تواند از طریق کنترل صوتی به افراد دارای اختلالات بینایی در پیمایش دستگاه‌هایشان کمک کند. هوش مصنوعی همچنین می‌تواند برای افراد با محدودیت بینایی نیز سودمند باشد و از طریق فناوری تشخیص تصویر، زمینه اشیاء در عکس‌ها را برای افراد توصیف کند. سی‌اینگ ای‌آی (Seeing AI) مایکروسافت، نمونه بارز چنین پلتفرمی با قابلیت بینایی رایانه‌ای است که با خواندن متون، توصیف ظاهر افراد، تشخیص چهره‌ها و احساسات، دنیای اطراف افراد کم‌بینا را روایت می‌کند. اورکَم (OrCam) یک دستگاه مبتنی بر هوش مصنوعی انقلابی دیگر برای افراد نابینا و کم‌بیناست که با دستورات صوتی به‌طور لحظه‌ای اطلاعات بصری را منتقل می‌کند. این دستگاه می‌تواند متون را از کتاب‌ها، روزنامه‌ها، صفحات گوشی‌های هوشمند یا هر سطح چاپی یا دیجیتالی دیگر باصدای بلند بخواند و چهره‌ها، محصولات، رنگ‌ها و سایر تصاویر را شناسایی کند. این به افراد نابینا کمک می‌کندتا برخی از کارهای خود را به‌تنهایی انجام دهند. همچنین تعدادی از برنامه‌های آموزشی خط بریل مبتنی بر هوش مصنوعی وجود دارد که قادرند به افراد معلول در یادگیری خط بریل و دسترسی به آموزش در سطوح مختلف کمک کنند.این برنامه‌ها از فناوری تشخیص نوریِ کاراکتر او‌سی‌آر(OCR) برای تبدیل کاراکترهای فیزیکی بریل به متن دیجیتال استفاده می‌کنند.دستگاه‌های هوشمند مبتنی برهوش مصنوعی مانند آمازون اِکو شو(Amazon Echo Show)امکان برقراری ارتباط باکنترل صدارافراهم وبرای افرادی که مبتلا به فلج مغزی هستند، در‌حد یک اعجاز عمل می‌کنند. افراد دارای این معلولیت قادرند با این دستگاه ارتباط برقرارکرده واطلاعات واخبار را دریافت وحتی بااعضای خانواده صحبت کنند.استفان هاوکینگ،فیزیکدان نظری،کیهان‌شناس ونویسنده برجسته‌بریتانیایی که به بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک مبتلا بود، ازطریق یک دستگاه تولید گفتار،توانایی ارتباط برقرار کردن با دیگر انسان‌ها را داشت.
کمک‌های رباتی
برخی از ربات‌ها نیز به کمک کسانی آمده‌اند که در انجام کارهای روزمره مانند لباس‌پوشیدن، غذا‌خوردن و تحرک‌داشتن مشکل دارند. اسکلت‌های بیرونی این ربات‌ها به‌گونه‌ای ساخته شده‌اند که به آنها در راه‌رفتن و ایستادن کمک می‌کنند. هوش مصنوعی همچنین قادر به تجزیه و تحلیلِ داده‌های سلامتی و ارائه هشدارهای اولیه است. دستگاه‌های پوشیدنی در پایش سلامتی مفید هستند و قادرند علائم حیاتی را کنترل و به افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن کمک کنند.هوش مصنوعی درزمینه مستقل‌کردن افراد معلول قدم بزرگی برداشته است. فناوری خانه هوشمند افراد دارای معلولیت را قادرساخته تا به‌طورمستقل زندگی کنند. این خانه ازطریق دریافت دستورات صوتی ساده نیازهای این افراد را برطرف می‌کند و آنها را قادرمی‌سازد گوشه‌و‌کنار منزل خود را کنترل کنند.ازجمله کارهایی که دراین خانه‌های هوشمندصورت می‌گیرد،روشن وخاموش کردن چراغ‌ها،تنظیم دما، خاموش‌کردن اجاق‌گاز و پخش موسیقی است. سایر وسایل هوشمند خانگی مانند نور هوشمند، پرده هوشمند، دربازکن هوشمند گاراژ و ترموستات هوشمند نیز برای آسان‌تر کردن زندگی روزمره افراد دارای معلولیت کاربردی و در دسترس هستند. از نورپردازی هوشمند می‌توان برای روشن و خاموش کردن چراغ‌ها از راه دور وهمچنین کنترل میزان نور درخانه استفاده کرد. فناوری پرده هوشمند نیز این امکان رادارد که به‌طورخودکاربا استفاده ازبرنامه تلفن همراه،پرده‌ها راباز وبسته کند.با استفاده از دربازکن‌های هوشمند گاراژ، صاحبان خانه می‌توانند از طریق تلفن‌های هوشمند خود بر درب گاراژ نظارت داشته باشند. ترموستات‌های هوشمند دارای ویژگی‌های مختلفی همچون تنظیم دمای خانه از راه دور است.
چالش‌های هوش مصنوعی
هوش مصنوعی علاوه بر مزایایی که دارد، در بردارنده معایبی است که در استفاده از آن باید نسبت به آنها حساسیت نشان داد. سیستم‌های هوش مصنوعی تنها به‌اندازه داده‌هایی که با آنها آموزش داده می‌شوند، قادرند بدون سوگیری عمل کنند. اگر داده‌های مورد استفاده برای آموزش سیستم‌های هوش مصنوعی مغرضانه باشند، خود سیستم‌ها نیز از این غرض‌ورزی پیروی کرده و این کار نتایج تبعیض‌آمیزی را برای افراد دارای معلولیت به‌بار می‌آورند. همچنین نگرانی‌هایی نسبت به حریم خصوصی وجود دارد. از آنجایی که سیستم‌های هوش مصنوعی اغلب برای آموزش و شخصی‌سازی، داده‌های شخصی را جمع‌آوری می‌کنند، همواره این امکان وجود دارد که آنها اطلاعات شخصی حساس را جمع‌آوری و از آنها سوء‌استفاده کنند. اطمینان از حریم خصوصی و محافظت از اطلاعات حساس، مساله بسیار چالش‌برانگیزی است که باید رعایت گردد. یکی دیگر از معایب هوش مصنوعی،وابستگی معلولین به ابزارهای هوش مصنوعی است.طبیعی است که افراد دارای معلولیت برای انجام کارهای ضروری به سیستم‌های هوش مصنوعی وابسته شوند واین وابستگی درزمان خرابی یا نقص عملکرد این سیستم‌ها، قادر است آنها را در‌معرض خطر قرار دهد.دراین دنیای پرهیاهوی جهانی‌شده، ارتباط همه افراد با یکدیگر مساله‌ای حیاتی است که زندگی انسان‌ها را دستخوش تغییر قرار می‌دهد. این جهانشمولی مرزهای بین سلامتی و معلولیت را از بین برده و انسان‌ها را قادر ساخته در هر‌سطح از سلامتی و توانایی جسمی با یکدیگر در تعامل باشند. در این راه، هوش مصنوعی نه‌تنها به معلولین دارای مشکلات ذهنی، جسمی، بینایی، شنوایی و گفتاری کمک می‌کند که کارهای روزمره را انجام دهند بلکه آنها را قادر می‌سازد به‌طور مستقل زندگی کنند و از کار و موقعیت اجتماعی برخوردار گردند. هوش مصنوعی یک فناوری صرف نیست و ابزاری برای توانمندسازی، فراگیری ودگرگون‌کردن زندگی است.استفاده ازقابلیت‌های هوش مصنوعی،قادربه خلق جهانی در دسترس‌تر و عادلانه‌تر برای همه انسان‌های روی زمین است.
