با مهدی آیت‌ثانی درباره آخرین وضعیت بهسازی گلزار شهدا در سراسر کشور گفت‌و‌گو کردیم
مزار شهدا مثل میراث فرهنگی محافظت شود
بهسازی مزار شهدا که گاهی با عنوان یکسان‌سازی از آن یاد می‌شود از جمله مسائل چالش‌برانگیزی است که در همه استان‌ها موافقان و مخالفانی دارد. قانون نیز در این زمینه کاستی‌هایی داشته و دارد که تلاش‌هایی برای اصلاح آن انجام شده است.
مهدی آیت‌ثانی که سال‌هاست با حضور بر سر مزار شهدای تهران برای ترمیم سنگ مزار آنها تلاش کرده است ضمن حضور در دفتر روزنامه جام‌جم به سوالات ما دراین زمینه پاسخ داد. بخش‌های مفصلی ازصحبت‌های او به خاطر بار حقوقی حذف شد اما آنچه باقی‌مانده می‌تواند تصویری در ذهن مخاطبان و دلسوزان گلزارهای شهدا به‌خصوص خانواده معظم و معزز شهدا بسازد. امید که در اصلاح برخی روندها، کارگر افتد.
میثم رشیدی مهرآبادی: از خودتان برای‌مان بگویید، چطور به توفیق خدمت‌رسانی به مزار‌های شهدا رسیدید؟
پیشینه من در حوزه فیلمسازی و مستندسازی است. دوره‌ای در حوزه هنری در زمینه شعر و ادبیات فعال بودم ولی از سال 1395 به دعوت یکی از رزمندگان پیشکسوت برای ورود به موضوع مزار‌های شهدا فراخوان شدم. آن زمان بحث یکسان‌سازی قطعه 21 و 24 مطرح بود. به دوستانم پیشنهاد دادم کاری ریشه‌ای انجام بدهیم؛ البته به‌عنوان فردی بی‌طرف وارد کار شدم.
اساسا تعریف شما از مزار شهدا چه بود؟
درقدم اول گفتیم مزار شهید از چهار رکن تشکیل شده است؛ «پرچم»، «حجله»، «سنگ مزار» و «باکس گل بالاسر» و این چهار مورد با هم اکوسیستم مزار شهید را تشکیل می‌دهد و فرق شهید و اموات اینجا مشخص می‌شود، که هر کجا ببینیم، می‌گوییم اینجا مزار یک شهید است. از این‌رو وقتی مزار شهید به طور مثال پرچم ندارد، نقص حساب می‌شود، زیرا پرچم نماد خونخواهی از خونی است که به ناحق ریخته شده وقاتلش قصاص نشده است،برای همین به‌جزگنبد امیرالمومنین‌که قاتلش قصاص شد، گنبد تمام اهل‌بیت(ع)پرچم دارد. خروجی گزارشی در رابطه با کارکرد‌های بصری، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی این مزار‌ها بود که به تبعات حذف و تغییر شکل مزار‌ها اشاره می‌کرد. زیرا مزار شهدا تنها میراث مردم‌ساخته کشور ایران در طول تاریخ از زمان ماد‌ها تا به امروز است. ما می‌گوییم قبور شهدا میراث است و وقتی می‌گوییم میراث یعنی چیزی که مردم ساخته‌اند، به این شکل ساخته شده است و باید به همین شکل حفظ شود، میراث باید هزار سال بماند.
در این پژوهش سراغ چه قشرهایی رفتید؟
برای این پژوهش از نظرات تمام افرادی که به‌نوعی با این موضوع مرتبط می‌شدند، استفاده کردیم. از خانواده شهدا تا اهالی رسانه و فرهنگ. در ادامه متوجه شدیم مزار شهدا قانون ندارد و طبق قوانین رسمی کشور متولی ندارد. بنیاد شهید در قوانین رسمی کشور متولی مزار‌های شهدا نیست و به‌دلایل حقوقی نمی‌تواند مالکیت داشته باشد، زیرا مالک حقیقی وجود دارد. در قوانین رسمی صاحبان مزار شهدا، پدران، مادران، همسران و فرزندان‌شان هستند و باید از آنها به‌عنوان یک میراث فرهنگی محافظت شود.
با همان حساسیت‌هایی که برای حفظ آثار باستانی و موزه‌ها وجود دارد.
نمی‌توانیم کارگری را بیاوریم، کلنگ بزند، سنگ را بشکند و بگوییم خب شکست! این سنگ 40 تا 45ساله است. روی آن متونی با کلمات و عباراتی دارای پشتوانه آمده است. عناوینی که روی این سنگ‌ها حک شده مهم است. چگونه می‌خواهیم به نسل بعد بگوییم این شهدا از مردم بودند؟ عناوینی چون دانشجوی شهید، دانش‌آموز شهید، پزشک شهید، پاسدار شهید، بسیجی شهید، معلم شهید، صنعتگر شهید و... که روی سنگ مزار شهدا حک شده به مخاطب می‌گوید مردم عادی بودند که به جبهه‌ها می‌رفتند.
راهکار شما چه بود؟
ما با دقت در این مسائل راهکاری ارائه دادیم. براساس طرح کلی ما هشت سیاست تدوین و خدمت مقام معظم رهبری تقدیم شد و مورد موافقت ایشان قرار گرفت. در سال‌های 1383 و 1384، قطعه 44 با عملیات عمرانی فاقد مطالعه به‌طور کامل یکسان‌سازی شد. 580 شهید با نام که سنگ و حجله داشتند و 1517شهید گمنام همه یکسان‌سازی شدند که با اعتراضات شدید خانواده شهدا، ورود بسیج دانشجویی و فعالان فرهنگی و دلسوزان و پیشکسوتان روبه‌رو شد و از ادامه این کار جلوگیری به عمل آمد و پای این کار عمرانی به باقی قطعات نرسید. در سال ۱۳۹۵، قطعه ۲۱ یکسان‌سازی شد و این کار برای بخشی از قطعه ۲۴ نیز صورت گرفت، اما به دلیل مخالفت خانواده شهدا و بازتاب محدود این موضوع در رسانه‌ها، متوقف شد. ما در مرداد 1396 گزارش‌مان را به صورت مجلدی 140صفحه‌ای تحویل دادیم. اسناد و مستندات بالا بود و منتظر ارسال نامه و گرفتن دستور نشدیم. همزمان با کار میدانی در اینستاگرام حساب کاربری برای شهید ایجاد کردیم و کار تخصصی احیای مزار شهدا از طرف ما شروع شد. تجدید رنگ و جرمگیری تخصصی را با ساخت دستگاه ساب مناسب این سنگ‌ها شروع کردیم؛ ولی به دلیل بالا بودن آهک آب بهشت زهرا کار جرمگیری سنگ را ادامه ندادیم، چون همان مقدار جرم برای یک‌سال بعد پیش‌بینی می‌شد.
چطور کار طراحی سنگ مزار حاج‌قاسم به شما سپرده شد؟
با اشراف بر موضوع سنگ مزار شهدا، سنگ مزار حاج‌قاسم را طراحی کردیم و ساختیم و اجرا و نصبش را هم عهده‌دار شدیم. نگران بودیم که سنگ مزار حاج‌قاسم از سنگ‌های سیاه نباشد. مزار باید رسانه باشد. هر کسی می‌آمد مشتی خاک برمی‌داشت و اگر سنگ را نمی‌گذاشتند در عرض یک هفته مردم به سنگ لحد می‌رسیدند. پیگیری کردیم و در جلساتی با خانواده حاج‌قاسم، داستان سنگ مزار را که مبتنی بر تجربه‌های‌مان در بهسازی مزار شهدا بود بیان کردیم. رویه‌ای که در ایران برای مزار شهدا وجود دارد، شکلی منحصربه‌فرد است. شهدا سنگ سفید و این علائم و نقوش را باب کردند. نقوشی مثل دفتر، شمع، گل، لاله، پروانه و... که این علائم در مزار‌های شهدای ما منحصربه‌فرد است و در هیچ‌کجای جهان نیست. ما انگیزه بازگرداندن متن به مزار شهدا را در نظر داشتیم. وقتی به مزار شهدای مدافع حرم نگاه می‌کنید انگار یک هنرمند فوت کرده است! در مورد سنگ مزار حاج‌قاسم نیز ما تاریخچه را نوشتیم.
یکسان‌سازی با گلزارهای شهدا و قبوری که آنها را میراث معنوی می‌دانیم چه می‌کند؟
مقام‌معظم‌رهبری در10بهمن1397فرمودند:«یکی‌ازکارهای‌بدی که برخی مدیران گلزارهای شهدا انجام‌می‌دهند،این کارغلط یکسان‌سازی قبور شهداست.» ایشان با انگشت به سنگ‌های قطعه 26 اشاره می‌کنند و می‌گویند: «این[جا] خوب است؛ همین درست است، بیایند صاحبان این شهدا، پدران‌شان، مادران‌شان، فرزندان‌شان و همسران‌شان، علامتی داشته باشند، عکسی داشته باشند، این خوب است. این شکل، شکل طبیعی است.هیچ لزومی نداردکه ما این [علامت‌ها] را صاف کنیم، به خیال این‌که می‌خواهیم زیباسازی کنیم. زیبایی هر جایی و هر چیزی به حسب خودش است؛ زیبایی انسان، زیبایی باغ، زیبایی قبرستان، زیبایی هر چیزی را باید به حسب خودش محاسبه کنیم.» حضرت آقا با بیانی واضح توضیح دادند که نباید این مزار‌ها را با متر معماری غربی و گرافیک مدرن ارزیابی کرد. اینجا قواعد زیباشناسی خودش را می‌طلبد.
زیارت حضرت آقا از گلزار شهدا چندین بار دیگر هم انجام شد...
همزمان با زیارت سالانه حضرت آقا از گلزارشهدا در11بهمن1401، ایشان برای زیارت قبر آرمان علی‌وردی که چهار ماه از شهادتش گذشته بود، به قطعه 50 می‌روند اما 48 ساعت مانده به این برنامه کف‌سازی مجددی در آن بخش انجام می‌شود، درحالی که هشت ماه پیش آنجا سنگفرش شده بود، ولی آن سنگفرش را کنده و سنگ‌های دیگری جاگذاری می‌کنند. در عکس بازدید آقا سقف‌ها هم همان گالوانیزه‌های قبلی است اما چون ماسه‌ها نیم‌ساعت قبل از آمدن ایشان جمع شده بود، هنوز کف، بندکشی نداشت و در عکس‌ها مشخص است. یادمان 72 تن را موکت کرده بود و بالای سر شهدا یک شیشه محرابی گذاشته بودند و عکس شهدا پرینت شده بود. در انتهای زیارت، رهبر انقلاب چند جمله بیان می‌کنند. جمله آخر آقا در بیانات‌شان این است که: «حفظ عکس و آثار شهدا خوب است» و «اگر خانواده‌ها همراهی کنند اشکالی ندارد.» جمله آخر ایشان به وضوح نشان‌دهنده لزوم اخذ رضایت قانونی از خانواده‌های شهدا در هر تغییری است. (متن کامل را در جام‌جم آنلاین بخوانید)
سنگ مزار حاج‌قاسم؛ شکلی متکامل از سنگ‌های مزار شهدا
سنگ‌های مزار در کرمان هم قبل از یکسان‌سازی همین حال و هوا را داشتند اما سنگ مزار حاج‌قاسم شکلی متکامل از سنگ‌های مزار شهداست. اگر در شهر‌های دیگر کار تعویض و یکسان‌سازی انجام نشده باشد، به‌طور مثال در بهبهان که 1200 شهید دارد سنگ‌ها متن محور است و دورش حجاری گل دارد. در شیراز یکسان‌سازی شده، ولی سنگ‌های دهه شصتی نگهداری می‌شوند. در یزد، تبریز و کرمان سنگ‌ها کلا تعویض شده و متن، نقوش، رنگ و علائم حذف شده است.حذف این نقوش تبعات دارد. در قطعه 24 اولین سنگ‌های شهدا مربوط به سال‌های1359 و 1360حجاری دفتری باز دارند. شاید در کنار این دفتریک نقش گل باشد. درقطعه26 کبوتر هم اضافه می‌شود. در قطعه 27 و 28 که محل تدفین شهدای سال‌های1361 تا 1364 است، نقوش دیگری نیز اضافه شده و در قطعه 40 که مربوط به سال پایان جنگ است هم نقش دفتر باز، کبوتر، گل و چهره دارد.
میثم رشیدی مهرآبادی: از خودتان برای‌مان بگویید، چطور به توفیق خدمت‌رسانی به مزار‌های شهدا رسیدید؟
پیشینه من در حوزه فیلمسازی و مستندسازی است. دوره‌ای در حوزه هنری در زمینه شعر و ادبیات فعال بودم ولی از سال 1395 به دعوت یکی از رزمندگان پیشکسوت برای ورود به موضوع مزار‌های شهدا فراخوان شدم. آن زمان بحث یکسان‌سازی قطعه 21 و 24 مطرح بود. به دوستانم پیشنهاد دادم کاری ریشه‌ای انجام بدهیم؛ البته به‌عنوان فردی بی‌طرف وارد کار شدم.
اساسا تعریف شما از مزار شهدا چه بود؟
درقدم اول گفتیم مزار شهید از چهار رکن تشکیل شده است؛ «پرچم»، «حجله»، «سنگ مزار» و «باکس گل بالاسر» و این چهار مورد با هم اکوسیستم مزار شهید را تشکیل می‌دهد و فرق شهید و اموات اینجا مشخص می‌شود، که هر کجا ببینیم، می‌گوییم اینجا مزار یک شهید است. از این‌رو وقتی مزار شهید به طور مثال پرچم ندارد، نقص حساب می‌شود، زیرا پرچم نماد خونخواهی از خونی است که به ناحق ریخته شده وقاتلش قصاص نشده است،برای همین به‌جزگنبد امیرالمومنین‌که قاتلش قصاص شد، گنبد تمام اهل‌بیت(ع)پرچم دارد. خروجی گزارشی در رابطه با کارکرد‌های بصری، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی این مزار‌ها بود که به تبعات حذف و تغییر شکل مزار‌ها اشاره می‌کرد. زیرا مزار شهدا تنها میراث مردم‌ساخته کشور ایران در طول تاریخ از زمان ماد‌ها تا به امروز است. ما می‌گوییم قبور شهدا میراث است و وقتی می‌گوییم میراث یعنی چیزی که مردم ساخته‌اند، به این شکل ساخته شده است و باید به همین شکل حفظ شود، میراث باید هزار سال بماند.
در این پژوهش سراغ چه قشرهایی رفتید؟
برای این پژوهش از نظرات تمام افرادی که به‌نوعی با این موضوع مرتبط می‌شدند، استفاده کردیم. از خانواده شهدا تا اهالی رسانه و فرهنگ. در ادامه متوجه شدیم مزار شهدا قانون ندارد و طبق قوانین رسمی کشور متولی ندارد. بنیاد شهید در قوانین رسمی کشور متولی مزار‌های شهدا نیست و به‌دلایل حقوقی نمی‌تواند مالکیت داشته باشد، زیرا مالک حقیقی وجود دارد. در قوانین رسمی صاحبان مزار شهدا، پدران، مادران، همسران و فرزندان‌شان هستند و باید از آنها به‌عنوان یک میراث فرهنگی محافظت شود.
با همان حساسیت‌هایی که برای حفظ آثار باستانی و موزه‌ها وجود دارد.
نمی‌توانیم کارگری را بیاوریم، کلنگ بزند، سنگ را بشکند و بگوییم خب شکست! این سنگ 40 تا 45ساله است. روی آن متونی با کلمات و عباراتی دارای پشتوانه آمده است. عناوینی که روی این سنگ‌ها حک شده مهم است. چگونه می‌خواهیم به نسل بعد بگوییم این شهدا از مردم بودند؟ عناوینی چون دانشجوی شهید، دانش‌آموز شهید، پزشک شهید، پاسدار شهید، بسیجی شهید، معلم شهید، صنعتگر شهید و... که روی سنگ مزار شهدا حک شده به مخاطب می‌گوید مردم عادی بودند که به جبهه‌ها می‌رفتند.
راهکار شما چه بود؟
ما با دقت در این مسائل راهکاری ارائه دادیم. براساس طرح کلی ما هشت سیاست تدوین و خدمت مقام معظم رهبری تقدیم شد و مورد موافقت ایشان قرار گرفت. در سال‌های 1383 و 1384، قطعه 44 با عملیات عمرانی فاقد مطالعه به‌طور کامل یکسان‌سازی شد. 580 شهید با نام که سنگ و حجله داشتند و 1517شهید گمنام همه یکسان‌سازی شدند که با اعتراضات شدید خانواده شهدا، ورود بسیج دانشجویی و فعالان فرهنگی و دلسوزان و پیشکسوتان روبه‌رو شد و از ادامه این کار جلوگیری به عمل آمد و پای این کار عمرانی به باقی قطعات نرسید. در سال ۱۳۹۵، قطعه ۲۱ یکسان‌سازی شد و این کار برای بخشی از قطعه ۲۴ نیز صورت گرفت، اما به دلیل مخالفت خانواده شهدا و بازتاب محدود این موضوع در رسانه‌ها، متوقف شد. ما در مرداد 1396 گزارش‌مان را به صورت مجلدی 140صفحه‌ای تحویل دادیم. اسناد و مستندات بالا بود و منتظر ارسال نامه و گرفتن دستور نشدیم. همزمان با کار میدانی در اینستاگرام حساب کاربری برای شهید ایجاد کردیم و کار تخصصی احیای مزار شهدا از طرف ما شروع شد. تجدید رنگ و جرمگیری تخصصی را با ساخت دستگاه ساب مناسب این سنگ‌ها شروع کردیم؛ ولی به دلیل بالا بودن آهک آب بهشت زهرا کار جرمگیری سنگ را ادامه ندادیم، چون همان مقدار جرم برای یک‌سال بعد پیش‌بینی می‌شد.
چطور کار طراحی سنگ مزار حاج‌قاسم به شما سپرده شد؟
با اشراف بر موضوع سنگ مزار شهدا، سنگ مزار حاج‌قاسم را طراحی کردیم و ساختیم و اجرا و نصبش را هم عهده‌دار شدیم. نگران بودیم که سنگ مزار حاج‌قاسم از سنگ‌های سیاه نباشد. مزار باید رسانه باشد. هر کسی می‌آمد مشتی خاک برمی‌داشت و اگر سنگ را نمی‌گذاشتند در عرض یک هفته مردم به سنگ لحد می‌رسیدند. پیگیری کردیم و در جلساتی با خانواده حاج‌قاسم، داستان سنگ مزار را که مبتنی بر تجربه‌های‌مان در بهسازی مزار شهدا بود بیان کردیم. رویه‌ای که در ایران برای مزار شهدا وجود دارد، شکلی منحصربه‌فرد است. شهدا سنگ سفید و این علائم و نقوش را باب کردند. نقوشی مثل دفتر، شمع، گل، لاله، پروانه و... که این علائم در مزار‌های شهدای ما منحصربه‌فرد است و در هیچ‌کجای جهان نیست. ما انگیزه بازگرداندن متن به مزار شهدا را در نظر داشتیم. وقتی به مزار شهدای مدافع حرم نگاه می‌کنید انگار یک هنرمند فوت کرده است! در مورد سنگ مزار حاج‌قاسم نیز ما تاریخچه را نوشتیم.
یکسان‌سازی با گلزارهای شهدا و قبوری که آنها را میراث معنوی می‌دانیم چه می‌کند؟
مقام‌معظم‌رهبری در10بهمن1397فرمودند:«یکی‌ازکارهای‌بدی که برخی مدیران گلزارهای شهدا انجام‌می‌دهند،این کارغلط یکسان‌سازی قبور شهداست.» ایشان با انگشت به سنگ‌های قطعه 26 اشاره می‌کنند و می‌گویند: «این[جا] خوب است؛ همین درست است، بیایند صاحبان این شهدا، پدران‌شان، مادران‌شان، فرزندان‌شان و همسران‌شان، علامتی داشته باشند، عکسی داشته باشند، این خوب است. این شکل، شکل طبیعی است.هیچ لزومی نداردکه ما این [علامت‌ها] را صاف کنیم، به خیال این‌که می‌خواهیم زیباسازی کنیم. زیبایی هر جایی و هر چیزی به حسب خودش است؛ زیبایی انسان، زیبایی باغ، زیبایی قبرستان، زیبایی هر چیزی را باید به حسب خودش محاسبه کنیم.» حضرت آقا با بیانی واضح توضیح دادند که نباید این مزار‌ها را با متر معماری غربی و گرافیک مدرن ارزیابی کرد. اینجا قواعد زیباشناسی خودش را می‌طلبد.
زیارت حضرت آقا از گلزار شهدا چندین بار دیگر هم انجام شد...
همزمان با زیارت سالانه حضرت آقا از گلزارشهدا در11بهمن1401، ایشان برای زیارت قبر آرمان علی‌وردی که چهار ماه از شهادتش گذشته بود، به قطعه 50 می‌روند اما 48 ساعت مانده به این برنامه کف‌سازی مجددی در آن بخش انجام می‌شود، درحالی که هشت ماه پیش آنجا سنگفرش شده بود، ولی آن سنگفرش را کنده و سنگ‌های دیگری جاگذاری می‌کنند. در عکس بازدید آقا سقف‌ها هم همان گالوانیزه‌های قبلی است اما چون ماسه‌ها نیم‌ساعت قبل از آمدن ایشان جمع شده بود، هنوز کف، بندکشی نداشت و در عکس‌ها مشخص است. یادمان 72 تن را موکت کرده بود و بالای سر شهدا یک شیشه محرابی گذاشته بودند و عکس شهدا پرینت شده بود. در انتهای زیارت، رهبر انقلاب چند جمله بیان می‌کنند. جمله آخر آقا در بیانات‌شان این است که: «حفظ عکس و آثار شهدا خوب است» و «اگر خانواده‌ها همراهی کنند اشکالی ندارد.» جمله آخر ایشان به وضوح نشان‌دهنده لزوم اخذ رضایت قانونی از خانواده‌های شهدا در هر تغییری است. (متن کامل را در جام‌جم آنلاین بخوانید)
سنگ مزار حاج‌قاسم؛ شکلی متکامل از سنگ‌های مزار شهدا
سنگ‌های مزار در کرمان هم قبل از یکسان‌سازی همین حال و هوا را داشتند اما سنگ مزار حاج‌قاسم شکلی متکامل از سنگ‌های مزار شهداست. اگر در شهر‌های دیگر کار تعویض و یکسان‌سازی انجام نشده باشد، به‌طور مثال در بهبهان که 1200 شهید دارد سنگ‌ها متن محور است و دورش حجاری گل دارد. در شیراز یکسان‌سازی شده، ولی سنگ‌های دهه شصتی نگهداری می‌شوند. در یزد، تبریز و کرمان سنگ‌ها کلا تعویض شده و متن، نقوش، رنگ و علائم حذف شده است.حذف این نقوش تبعات دارد. در قطعه 24 اولین سنگ‌های شهدا مربوط به سال‌های1359 و 1360حجاری دفتری باز دارند. شاید در کنار این دفتریک نقش گل باشد. درقطعه26 کبوتر هم اضافه می‌شود. در قطعه 27 و 28 که محل تدفین شهدای سال‌های1361 تا 1364 است، نقوش دیگری نیز اضافه شده و در قطعه 40 که مربوط به سال پایان جنگ است هم نقش دفتر باز، کبوتر، گل و چهره دارد.
