ناترازی در چند سال گذشته به برق هم رسیده و رشد مصرف از میزان رشد تولید آن پیشی گرفته که به گفته کارشناسان، یکی از دلایل آن اقتصاد صنعت برق و اجرای قانون تثبیت قیمت‌ها از اواسط دهه 80 است. البته خاموشی‌ها در سال‌های گذشته از خردادماه آغاز می‌شد اما امسال از نیمه دوم فروردین‌ماه آغاز شده است. سرانه مصرف انرژی در ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۳۰۰دلار بوده که تنها یک‌سوم آن از مشترکان دریافت شد و بقیه ۹۰۰ دلار در قالب یارانه پنهان به آنها پرداخت شده است. بر اساس آمار، ایران رتبه دوم در پرداخت یارانه‌های انرژی را دارد و ۱۳درصد کل یارانه‌های انرژی در کشور ما پرداخت می‌شود که این عدد معادل ۲۰درصد تولید ناخالص داخلی اقتصاد ایران است. بر اساس این گزارش، با توجه به وسعت جغرافیایی و پراکندگی شبکه برق ایران، میزان دسترسی جمعیت شهری و روستایی به برق در ایران 100 و 99.8درصد  و در دنیا به ترتیب 97.6 و 83.9درصد است. صنعت برق ایران در زمره ۱۶ کشور نخست جهان به لحاظ ظرفیت تولید برق قرار دارد، به‌طوری‌که ظرفیت اسمی تولید برق نیروگاهی در کشور 94هزار و 633 مگاوات است.۸۴ درصد برق تولیدی (79هزار و 842 مگاوات) توسط نیروگاه‌های حرارتی، حدود ۱۳درصد توسط نیروگاه‌های برق‌آبی، یک درصد توسط نیروگاه‌های هسته‌ای و 2 درصد از طریق انرژی‌های تجدیدپذیر تولید می‌شود. همان‌طور که اشاره شد، تصویب قانون تثبیت قیمت‌ها در صنعت برق باعث کاهش سرمایه‌گذاری در این صنعت شد و به کاهش ۵۰ میلیارد دلاری منابع صنعت برق به‌دلیل عدم اصلاح قیمت‌ها متناسب با تورم از سال ۸۴ تاکنون منجر گردید که عدم خروج آن می‌توانست ظرفیت تولید برق ایران (یک‌میلیون دلار برای احداث هر هزار مگاوات نیروگاه) را ۵۰هزار مگاوات افزایش دهد. افزایش این میزان تولید برق علاوه بر صفر شدن خاموشی‌ها برای همه مشترکان، ظرفیت کشور برای صادرات ۲۰هزار مگاوات را فراهم می‌کرد که می‌توانست سالانه از این محل بیش از ۱۰میلیارد دلار ارزآوری داشته باشد و 8000 مگاوات نیروگاه‌های فرسوده و کم‌راندمان را از مدار خارج کند. همچنین شدت انرژی، شاخص کارایی مصرف انرژی در یک کشور را نشان می‌دهد؛ یعنی برای تولید هر هزار دلار در اقتصاد چه میزان انرژی معادل نفت‌خام مصرف شده است. بااین‌حال ایران در میان ۴۶ کشور رتبه نخست در شدت مصرف بالای انرژی را دارد، به‌طوری‌که طی سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳ شدت انرژی در دنیا از ۱۷۴ به ۱۱۱ کیلوگرم کاهش داشته، اما در ایران از ۱۳۰ به ۲۲۷ کیلوگرم افزایش یافته است که رشد ۷۵ درصدی در مقابل کاهش ۳۵ درصدی در جهان را نشان می‌دهد.
   
نسبت درآمد خانوار و هزینه برق
آمارهای وزارت نیرو نشان می‌دهد مصرف انرژی برای هر مترمکعب در خانه‌های ایران حدود پنج‌برابر کشورها با اقلیم‌های مشابه مانند پرتغال، اسپانیا، ایتالیا واسترالیاست و سرانه مصرف انرژی بخش خانگی در ایران 2.5برابر کشورها با اقلیم مشابه است. آمارهای مصرف و تثبیت قیمت برق باعث شده که ایرانیان در میان ۱۴۷ کشور جهان، کمترین بها را برای مصرف هرکیلووات ساعت برق معادل0.4سنت پرداخت کنند درحالی‌که این عدد درروسیه 8.5سنت، چین 7.8سنت، ژاپن ۲۲سنت،هند7.7سنت، آفریقای‌جنوبی 19سنت،عربستان 5.3سنت، آمریکا ۱۸سنت، آلمان ۳۶ سنت و ترکیه 4.8سنت است. ارزانی قیمت برق در ایران سبب شده که تنها با 1.5ساعت کار با حداقل دستمزد بتوان هزینه برق یک‌ماه را تامین کرد، درحالی‌که درروسیه15.5ساعت، آلمان۱۰ساعت،آمریکا 5.5ساعت، ترکیه 3.9ساعت، عربستان 2.7ساعت و استرالیا ۶ساعت است. ناترازی‌های تولید ومصرف برق ازسال۱۳۹۷ جدی شده وچالش تامین برق در ماه‌های گرم و سرد سال باعث شده که ما با خاموشی‌ها مواجه شویم؛ اما با کنترل رشد مصرف از طریق روش‌های قیمتی و غیرقیمتی، توسعه ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی و تجدیدپذیر، توسعه شبکه برق و رفع محدودیت‌های آن، جمع‌آوری مصارف غیرمجاز و مراکز استخراج رمزارز، تعمیرات به‌موقع واحدهای نیروگاهی و تامین مالی مورد نیاز صنعت برق می‌تواند در حل ناترازی انرژی موثر واقع شود.

افزایش تقاضای برق
میزان ناترازی برق در سال گذشته حدود 18هزار مگاوات بود که با توجه به کاهش ظرفیت تولید نیروگاه برق آبی این عدد برای امسال بیش از 24هزار مگاوات پیش‌بینی می‌شود. بااین‌حال طی سال‌های 1397 تا ۱۴۰۳ سالانه ۶۵۳۷ مگاوات به تقاضای برق افزوده شده است. البته یکی از دلایل افزایش مصرف طی چند سال اخیر فراگیر شدن استخراج غیرمجاز رمزارزهاست. بااین‌حال افزایش 35هزار مگاواتی مصرف برق در فصل گرم به‌دلیل ورود وسایل سرمایشی است و به ازای افزایش یک درجه دمای هوا حدود ۱۸۰۰ مگاوات بار شبکه راافزایش می‌دهد.وزارت نیرو ۱۴مگاپروژه برای کاهش ناترازی تولید و مصرف برق در اوج مصرف تابستان در دستور کار قرار داده بود اما یکی از اقدامات برای حل بحران ناترازی برق، اصلاح اقتصاد صنعت و قیمت برق است که باید برای این موضوع اقدام عاجل شود تا سرمایه‌گذاری برای رشد تولید رخ دهد.

محسن نظری - گروه اقتصاد