علی انتظاری، جامعه‌شناس در گفت‌وگو با «جام‌جم»: تجمعات شبانه را باید یک رسانه، میدانی اجتماعی و نمایش ظرفیت مردمی برای حکمرانی دانست
180 شب میدانداری
180 شب، زمان کمی برای یک حضور اجتماعی نیست. وقتی یک اتفاق به هفته و ماه می‌رسد، دیگر نمی‌توان آن را صرفا رویدادی مقطعی دانست.
تجمعات شبانه نیز در ماه‌های گذشته، با تداومی کم‌سابقه، بخشی از فضای عمومی شهرها را تحت‌تاثیر قرار داده است. برای بازخوانی این 180شب؛ از چرایی حضور مردم و کارکردهای اجتماعی تجمعات گرفته تا دستاوردهای آن و چشم‌اندازی که برای آینده می‌توان ترسیم کرد، با دکتر علی انتظاری، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه، به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
حضور مردم به 180 شب رسید. این میدانداری را چگونه تحلیل می‌کنید؟
تجمعات مردمی را باید میدان دانست. در واقع، در جنگ‌های اخیر ما چند میدان داشتیم. نخست میدان نظامی بود؛ جایی که رزمندگان و مجاهدان ما در عرصه نظامی مستقیما با دشمن‌مان درگیر بودند و میدان مهمی است که در آن واقعا قهرمانانه و با رشادت ظاهر شدیم و توانستیم به توفیقات متعددی هم دست پیدا کنیم اما میدان دیگری هم داشتیم و آن، دیپلماسی است. این میدان هم خوشبختانه با هدایت رهبر معظم انقلاب و توصیه‌های پیشین امام شهید تاکنون به‌خوبی اداره شده و توانسته نقش مهمی ایفا کند. تجمعات مردمی هم در‌واقع، از این جهت یک میدان محسوب می‌شود. افرادی که در این تجمعات شرکت می‌کنند، خودشان را برای مواجهه با انواع آسیب‌هایی که ممکن بود دشمن به آنها وارد کند، آماده کرده بودند. ما دیدیم که بعضی اوقات دشمن حتی به خود این تجمعات نیز حمله می‌کرد و در این میدان آسیب نیز دیدیم و شهید دادیم.
دستاوردهای این حضور را چه می‌دانید؟
این تجمعات نقش مهمی در کنترل و مدیریت فریب‌خوردگان، کارگزاران دشمن و همه کسانی داشت که می‌توانستند در درون جامعه ما، به نمایندگی از دشمن، تحرکاتی داشته باشند؛ مانند آنچه در دی‌ماه سال گذشته اتفاق افتاد. اگر پیش از آن در دی‌ماه چنین تجمعاتی داشتیم، شاید هیچ‌گاه آن اتفاقات رخ نمی‌داد. از طرفی تجمعات یک نوع رجزخوانی است؛ هم رجزخوانی برای دشمن بیرونی و هم رجزخوانی برای دشمن درونی. این موضوع در شعارهای مردم کاملا هویداست؛ مردم هم دشمن بیرونی و هم وطن‌فروش و خائن را خطاب قرار می‌دهند.
چه ابعادی از این حضور کمتر به چشم آمده است؟
تجمعات، خود یک «استیج و صحنه نمایش» است؛ مانند یک کنسرت که یک هنرمند یا مجموعه‌ای از هنرمندان در قالب یک ارکسترسمفونیک برگزار می‌کنند. شرکت‌کنندگان در این صحنه نمایش، تنها کسانی نیستند که به محل تجمع می‌روند و پرچم به دست می‌گیرند؛ بلکه آنانی که برای تماشا می‌آیند، از مقابل این افراد عبور می‌کنند و می‌بینند که آیا مردم همچنان در میدان حضور دارند یا نه نیز بخشی از همین صحنه به‌شمار می‌روند. گاهی کسانی که درباره آمار شرکت‌کنندگان در این تجمعات صحبت می‌کردند، این واقعیت را نادیده می‌گرفتند. درحالی‌که تجمعات فقط شامل کسانی نیست که پرچم در دست داشته و روی استیج حضور دارند؛ بلکه افرادی که به پای استیج می‌آیند نیز جزو شرکت‌کنندگان هستند. همان افرادی که در خیابان‌ها کاروان‌های خودرویی راه می‌اندازند نیز در واقع همین نقش «استیج سیار» را ایفا می‌کنند. در نهایت، رهگذرانی که با آنها تعامل دارند، علامت پیروزی نشان می‌دهند و به شیوه‌های مختلف با مردم در تجمعات ارتباط برقرار می‌کنند نیز بخشی از این صحنه هستند. یک اتفاق مهم اجتماعی در اینجا رخ داده است؛ مردم مجری نمایشی شدند که خودشان توانستند در آن نقش‌آفرینی کنند. به همین دلیل، من این تجمعات را یک رسانه هم تلقی می‌کنم.
و این رسانه مردمی چه وظیفه‌ای دارد؟
خلأهای کارکردی در جامعه وجود دارد که این تجمعات آنها را جبران می‌کند. در شرایطی که ما با خلأ رسانه‌ای مواجه هستیم و رسانه‌های دشمن توانسته‌اند از آن سوءاستفاده کنند، تجمعات به کمک آمده‌اند. از این جهت می‌توان گفت تجمعات نقش مهمی در خنثی و باطل‌کردن پیام‌های انحرافی و کذب رسانه‌های بیگانه و دشمن دارند. خود افرادی هم که در این تجمعات شرکت می‌کنند، این تصور و احساس را دارند که در حال انتقال پیامی به دیگران هستند؛ پیامی که احساس می‌کنند دیگران نیاز دارند آن را دریافت کنند. این تجمعات افزون بر کارکردهای دیگر، به تقویت همبستگی اجتماعی یاری می‌رسانند. مهرورزی‌هایی که در دل این گردهمایی‌ها جاری است و موکب‌هایی که از آیین اربعین الگو گرفته‌اند، پیوندهای مهربانانه‌ای میان خود مردم برقرار می‌کنند؛ پیوندی که شرکت‌کنندگان، رهگذران و حتی همسایگان را در بر می‌گیرد.
چه عواملی باعث شده تجمعات در این مدت طولانی با استقبال مردم مواجه شود؟
تجمعات در واقع نوعی مشارکت در جنگ هم محسوب می‌شود. مردم احساس می‌کنند وقتی در این تجمعات حضور دارند، می‌توانند به نوبه خود سهمی در این جنگ ایفا کنند و مطالبات خود را مطرح و مدیریت کنند. این‌که امام شهید فرمودند «مردم مبعوث شدند»، این بعثت را مردم با تمام وجود درک کردند و به این نتیجه رسیدند که از طریق همین تجمعات، به‌صورت جمعی می‌توانند در مدیریت جنگ نقش داشته باشند. کارکرد دیگر این تجمعات را می‌توان در نقش آن به‌عنوان یک مأمن برای مردم دانست؛ به‌ویژه برای کسانی که در جریان جنگ آسیب دیده بودند. برخی از افراد عزیزان خود را از دست دادند، عده‌ای خانه یا محل کارشان آسیب دید و بعضی‌ها هم بیکار شدند. این تجمعات مانند یک بیمارستان عمل می‌کند؛ نوعی آرامش‌دهنده جامعه است. حضور در این تجمعات به نوعی این آسیب‌ها را ترمیم و مرمت می‌کند. مهم‌تر از همه این‌که مردم امر امام جامعه را اجابت‌می‌کنند.
حضور مردم به 180 شب رسید. این میدانداری را چگونه تحلیل می‌کنید؟
تجمعات مردمی را باید میدان دانست. در واقع، در جنگ‌های اخیر ما چند میدان داشتیم. نخست میدان نظامی بود؛ جایی که رزمندگان و مجاهدان ما در عرصه نظامی مستقیما با دشمن‌مان درگیر بودند و میدان مهمی است که در آن واقعا قهرمانانه و با رشادت ظاهر شدیم و توانستیم به توفیقات متعددی هم دست پیدا کنیم اما میدان دیگری هم داشتیم و آن، دیپلماسی است. این میدان هم خوشبختانه با هدایت رهبر معظم انقلاب و توصیه‌های پیشین امام شهید تاکنون به‌خوبی اداره شده و توانسته نقش مهمی ایفا کند. تجمعات مردمی هم در‌واقع، از این جهت یک میدان محسوب می‌شود. افرادی که در این تجمعات شرکت می‌کنند، خودشان را برای مواجهه با انواع آسیب‌هایی که ممکن بود دشمن به آنها وارد کند، آماده کرده بودند. ما دیدیم که بعضی اوقات دشمن حتی به خود این تجمعات نیز حمله می‌کرد و در این میدان آسیب نیز دیدیم و شهید دادیم.
دستاوردهای این حضور را چه می‌دانید؟
این تجمعات نقش مهمی در کنترل و مدیریت فریب‌خوردگان، کارگزاران دشمن و همه کسانی داشت که می‌توانستند در درون جامعه ما، به نمایندگی از دشمن، تحرکاتی داشته باشند؛ مانند آنچه در دی‌ماه سال گذشته اتفاق افتاد. اگر پیش از آن در دی‌ماه چنین تجمعاتی داشتیم، شاید هیچ‌گاه آن اتفاقات رخ نمی‌داد. از طرفی تجمعات یک نوع رجزخوانی است؛ هم رجزخوانی برای دشمن بیرونی و هم رجزخوانی برای دشمن درونی. این موضوع در شعارهای مردم کاملا هویداست؛ مردم هم دشمن بیرونی و هم وطن‌فروش و خائن را خطاب قرار می‌دهند.
چه ابعادی از این حضور کمتر به چشم آمده است؟
تجمعات، خود یک «استیج و صحنه نمایش» است؛ مانند یک کنسرت که یک هنرمند یا مجموعه‌ای از هنرمندان در قالب یک ارکسترسمفونیک برگزار می‌کنند. شرکت‌کنندگان در این صحنه نمایش، تنها کسانی نیستند که به محل تجمع می‌روند و پرچم به دست می‌گیرند؛ بلکه آنانی که برای تماشا می‌آیند، از مقابل این افراد عبور می‌کنند و می‌بینند که آیا مردم همچنان در میدان حضور دارند یا نه نیز بخشی از همین صحنه به‌شمار می‌روند. گاهی کسانی که درباره آمار شرکت‌کنندگان در این تجمعات صحبت می‌کردند، این واقعیت را نادیده می‌گرفتند. درحالی‌که تجمعات فقط شامل کسانی نیست که پرچم در دست داشته و روی استیج حضور دارند؛ بلکه افرادی که به پای استیج می‌آیند نیز جزو شرکت‌کنندگان هستند. همان افرادی که در خیابان‌ها کاروان‌های خودرویی راه می‌اندازند نیز در واقع همین نقش «استیج سیار» را ایفا می‌کنند. در نهایت، رهگذرانی که با آنها تعامل دارند، علامت پیروزی نشان می‌دهند و به شیوه‌های مختلف با مردم در تجمعات ارتباط برقرار می‌کنند نیز بخشی از این صحنه هستند. یک اتفاق مهم اجتماعی در اینجا رخ داده است؛ مردم مجری نمایشی شدند که خودشان توانستند در آن نقش‌آفرینی کنند. به همین دلیل، من این تجمعات را یک رسانه هم تلقی می‌کنم.
و این رسانه مردمی چه وظیفه‌ای دارد؟
خلأهای کارکردی در جامعه وجود دارد که این تجمعات آنها را جبران می‌کند. در شرایطی که ما با خلأ رسانه‌ای مواجه هستیم و رسانه‌های دشمن توانسته‌اند از آن سوءاستفاده کنند، تجمعات به کمک آمده‌اند. از این جهت می‌توان گفت تجمعات نقش مهمی در خنثی و باطل‌کردن پیام‌های انحرافی و کذب رسانه‌های بیگانه و دشمن دارند. خود افرادی هم که در این تجمعات شرکت می‌کنند، این تصور و احساس را دارند که در حال انتقال پیامی به دیگران هستند؛ پیامی که احساس می‌کنند دیگران نیاز دارند آن را دریافت کنند. این تجمعات افزون بر کارکردهای دیگر، به تقویت همبستگی اجتماعی یاری می‌رسانند. مهرورزی‌هایی که در دل این گردهمایی‌ها جاری است و موکب‌هایی که از آیین اربعین الگو گرفته‌اند، پیوندهای مهربانانه‌ای میان خود مردم برقرار می‌کنند؛ پیوندی که شرکت‌کنندگان، رهگذران و حتی همسایگان را در بر می‌گیرد.
چه عواملی باعث شده تجمعات در این مدت طولانی با استقبال مردم مواجه شود؟
تجمعات در واقع نوعی مشارکت در جنگ هم محسوب می‌شود. مردم احساس می‌کنند وقتی در این تجمعات حضور دارند، می‌توانند به نوبه خود سهمی در این جنگ ایفا کنند و مطالبات خود را مطرح و مدیریت کنند. این‌که امام شهید فرمودند «مردم مبعوث شدند»، این بعثت را مردم با تمام وجود درک کردند و به این نتیجه رسیدند که از طریق همین تجمعات، به‌صورت جمعی می‌توانند در مدیریت جنگ نقش داشته باشند. کارکرد دیگر این تجمعات را می‌توان در نقش آن به‌عنوان یک مأمن برای مردم دانست؛ به‌ویژه برای کسانی که در جریان جنگ آسیب دیده بودند. برخی از افراد عزیزان خود را از دست دادند، عده‌ای خانه یا محل کارشان آسیب دید و بعضی‌ها هم بیکار شدند. این تجمعات مانند یک بیمارستان عمل می‌کند؛ نوعی آرامش‌دهنده جامعه است. حضور در این تجمعات به نوعی این آسیب‌ها را ترمیم و مرمت می‌کند. مهم‌تر از همه این‌که مردم امر امام جامعه را اجابت‌می‌کنند.
