فارسی را باید از نو شناخت

رئیس «موسسه لغت‌نامه دهخدا»: لغت‌نامه بزرگ فارسی، تدوین شده تا تصحیحی بر اشکالات نسخه اصلی باشد

فارسی را باید از نو شناخت

«موسسه لغت‌نامه دهخدا» یکی از پرقدمت‌ترین مراکز آکادمیک در ایران به‌شمار می‌رود. در سال 1324 خورشیدی، پس از نگارش اولین بخش‌های لغت‌نامه توسط علی‌اکبرخان دهخدا با تصویب مجلس شورای ملی، در خانه دهخدا به شکل رسمی آغاز به کار کرد.

آزاده صالحی - گروه فرهنگ و هنر

اما در سال 1334 و با درگذشت دهخدا، این سازمان به دو اتاق کنار عمارت مجلس در میدان بهارستان منتقل شد و بنا به وصیت دهخدا، محمد معین سرپرستی ادامه و اداره کار را به عهده گرفت و دیگر یاران دهخدا مانند محمددبیرسیاقی و سیدجعفر شهیدی در این راه به همکاری پرداختند. در سال 1353، این موسسه به ملک موقوفی محمود افشار، زبان شناس و پژوهشگر برجسته درخیابان ولیعصر منتقل شد و فعالیت‌هایش تا امروز ادامه دارد. درباره محورهای موسسه لغت‌نامه دهخدا با محمود بی‌جن‌خان، رئیس موسسه و مدرس دانشگاه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
 اگر موافق باشید، بحث را با بررسی رویکرد کنونی مؤسسه لغت‌نامه دهخدا آغاز کنیم.
درحال‌حاضر مشغول نگارش «لغت‌نامه بزرگ فارسی» هستیم. طرح این لغت‌نامه در سال 1362 به‌دست استادانی چون سیدجعفر شهیدی و محمد دبیرسیاقی تصویب و از آن زمان نگارش آن شروع شد و تا سال 1400 ادامه پیدا کرد. دراین‌بازه زمانی نگارش حروف «الف تا ب. ز» در 10 جلد رحلی سه‌ستونه به پایان رسید. یکی از سیاست‌های ما درشرایط کنونی این است که بتوانیم این 10جلد را با کمک بنیاد موقوفات افشار به چاپ برسانیم. درواقع اولین کار ما این است که انتشار این 10 جلد فاخر که حاصل 40 سال فعالیت مستمر استادان زبان و ادبیات فارسی است را به سرانجام برسانیم. هرچند اگر قرار باشد نگارش مجلدهای باقی را ادامه دهیم، چندین سال دیگر به طول خواهد انجامید. به همین دلیل تصمیم گرفتیم برای ادامه این طرح از هوش مصنوعی بهره بگیریم تا در زمان نگارش این کار، صرفه‌جویی شود. ببینید هر لغت از معانی مختلفی برخوردار است و ما به کمک هوش‌مصنوعی، مفاهیم مختلف را استخراج و اصلاح می‌کنیم، چراکه هرچقدر هم که هوش‌مصنوعی از دقت بالایی برخوردار باشد، دارای خطا نیز هست. ولی به‌طورکلی، بهره‌گیری از هوش مصنوعی می‌تواند در به‌نتیجه‌رسیدن این کار تاثیر زیادی داشته باشد. 
 برخی از پژوهشگران حوزه ادبیات فارسی بر این باورند که فرهنگ‌نامه‌ها نیز در گذر زمان نیازمند بازنگری هستند. از این رهگذر مشخصا درباره «لغت‌نامه دهخدا» چقدر در این سال‌ها بازنگری صورت گرفته است؟ 
در این سال‌ها نسخه اول لغت‌نامه دهخدا با نقدهایی روبه‌رو بوده و درباره آنچه اشاره کردید مقالاتی هم نوشته شده است. همان‌طور که می‌دانید، زنده‌یاد علی‌اکبر دهخدا به‌تنهایی نمی‌توانست از عهده نگارش چنین اثر عظیمی برآید؛ از این‌رو، ۷۰ نفر در تدوین لغت‌نامه به او کمک کردند.
طبیعتا دقت این افراد در تدوین لغت‌نامه نقش مهمی داشته و آنها نهایت تلاش خود را برای پرهیز از خطا به کار بسته‌اند؛ بااین‌حال، همچنان اشکالاتی در لغت‌نامه به چشم می‌خورد.
اصلا به همین خاطر است که لغت‌نامه بزرگ فارسی در دهه 60 تدوین شد تا تصحیحی بر این اشکالات باشد. به‌عنوان‌مثال، در لغت‌نامه بزرگ فارسی، فهرست اعلام حذف شده است. یا همین‌طور موارد دیگری به‌عنوان اشکال در لغت‌نامه دهخدا مطرح می‌شود که تلاش شده است در لغت‌نامه بزرگ فارسی این اشکالات برطرف شود. از سوی دیگر باید توجه داشته باشیم، به محض این‌که شروع به نوشتن لغت‌نامه می‌کنیم، قدیمی می‌شود. زبان دائما در حال تغییر و نوشدن است و هربار کلمات جدیدی به این دایره اضافه می‌شوند. این نشان می‌دهد که نگارش لغت‌نامه اساسا امری پویاست. به‌خصوص این که در سال‌های اخیر بیش از همیشه، زبان فارسی در برابر هجمه زبان انگلیسی قرار گرفته و ضرورت دارد مدخل‌های جدید به آن اضافه شود. همین مسأله، لغت‌نامه‌نویسی را دشوار می‌کند، نگارش این کار نیازمند امری مداوم است که اصطلاحا به آن مانیتورینگ یا پایش گفته می‌شود، چون پژوهشگر باید هرلحظه به پایش لغات جدید بپردازد و اساسا نگارش لغت‌نامه کار ایستایی نیست و دائم در حال تحول است. 
 تصور می‌کنم هوش مصنوعی هم مانند سایر پدیده‌های وارداتی و نو، مانند کارد دولبه عمل می‌کند، یعنی علاوه براین‌که می‌تواند محاسنی در پی داشته باشد با معایبی هم روبه‌روست. درباره لغت‌نامه این مسأله به چه شکل بوده است؟
ما از جنبه‌های مثبت هوش‌مصنوعی برای نگارش لغت‌نامه بهره گرفته‌ایم و هوش‌مصنوعی در خیلی از موارد باعث شده است تا روند نگارش لغت‌نامه تسریع شود. به‌عنوان‌مثال، هر کلمه از یک تلفظ برخوردار است که مقابل مدخل نوشته می‌شود. الان روش‌هایی آمده است که به شکل خودکار می‌توان صورت نوشتاری کلمه را مشاهده کرد و صورت تلفظی آن را به‌دست‌آورد. از سوی دیگر، هوش مصنوعی متون مختلف را در اختیار دارد و براساس مراجعه به این متون، می‌تواند وارد مقوله دستوری کلمات شود و با دقت بالا آن را استخراج کند. بعد به تعریف می‌رسیم، مثلا کلمه «بزرگ» دارای حدود 30 معنی است و هوش‌مصنوعی می‌تواند با دقت بالای 60 درصد این معانی را به‌دست‌بیاورد.