تاریخ استعمار به روایت هیسطوری
شناخت جریان استکبار و آگاهی تاریخی نسل جوان و نوجوان، از بنیادی‌ترین نیازهای فرهنگی و هویتی کشور است؛ زیرا نسلی که خاستگاه و سیر سلطه‌طلبی قدرت‌های جهانی را نشناسد، در مصاف با پیچیدگی‌های استعمار مدرن و جنگ‌های شناختی امروز دچار خطا در محاسبه می‌شود. واقعیت پیش‌روی حوزه فرهنگ و رسانه نشان می‌دهد که مطالعه متون و کتاب‌های قطور تاریخی معمولا برای ذائقه پرشتاب نوجوان و جوان امروز جذاب نیست و انتقال این مفاهیم عمیق تاریخی، به‌کارگیری قالب‌های چندرسانه‌ای نوآورانه، تعاملی، بازی‌وار و جذاب را در فضای رسانه‌ای طلب می‌کند.
امیر گودرزی | گروه رسانه
بر همین مبنا و با هدف پیوند دادن نسل جدید با عمق تاریخ استعمار، پویش ملی «هیسطوری» شکل گرفت؛ طرحی نوین که با تکیه بر فرم‌های دیجیتال، فضای یکنواخت مطالعه تاریخی را به یک ماجراجویی تعاملی و پرهیجان تبدیل کرده است. این برنامه بستر کتاب‌های تاریخی را با مراحلی شبیه به بازی‌های آنلاین، پادکست، ویدئوهای تعاملی و اتاق‌های فرار معمایی درمی‌آمیزد تا نوجوان لذت کشف حقیقت را به‌جای خوانش صرف تجربه کند. مهدی شریفی، دبیر پویش هیسطوری در گفت‌وگو با جام‌جم به تشریح ابعاد مختلف این طرح پرداخته است. این تهیه‌کننده سیما، هدف اصلی این برنامه و پویش را آگاه‌کردن نوجوانان از واقعیت مناسبات امروز جهان دانست و گفت: نوجوانان باید ببینند که مناسبات جهانی و ادعاهای حقوق بشری، صرفا پوششی مخملین بر دستی آهنین است.
۵ قرن استعمار؛ از کهنه تا فرانو
مهدی شریفی، دبیر پویش هیسطوری، در تشریح کلیت و چیستی این رویداد به جام‌جم می‌گوید: این پویش با هدف آشنایی نوجوانان ایرانی با پدیده استعمار شکل گرفته است.
استعمار پدیده‌ای تاریخی است که حدود ۵۰۰ سال پیش در اروپا شکل‌گرفت و تا حوالی جنگ جهانی دوم، در قالب استعمار کهنه نمود یافت؛ به این معنا که قدرت‌های استعماری با لشکرکشی نظامی، جنگ، خشونت، برده‌داری و غارت منابع سرزمین‌های مختلف جهان، سلطه خود را گسترش می‌دادند. در این دوره، پرتغالی‌ها، اسپانیایی‌ها، فرانسوی‌ها و به‌ویژه انگلیسی‌ها از پیشگامان استعمار بودند.
پس از جنگ جهانی دوم، استعمار در قالب استعمار نو و از طریق مداخله در سیاست‌های کشورهای مختلف ادامه یافت. در دوران معاصر نیز این پدیده در شکل استعمار فرانو، یعنی سلطه بر ذهن و آگاهی ملت‌ها، نمود پیدا کرده است؛ شکلی نامرئی‌تر از استعمار که از طریق ساختارها و سازمان‌های بین‌المللی اعمال می‌شود و همچنان به سلطه و استثمار ملت‌ها می‌انجامد. این مسأله استعمار در پنج قرن گذشته، موضوع اصلی پویش هیسطوری است. وی در خصوص علت نام‌گذاری این پویش توضیح می‌دهد: اگر این کلمه را به زبان نوجوانانه به دو بخش تقسیم کنیم، بخش اول یعنی «هیس» به معنای سکوت‌کردن و اشاره به تاریخی است که توسط استعمارگران شکل‌گرفته و آنها دوست دارند درباره‌اش حرف نزنند و ما این واژه را به کار بردیم تا جریان این تاریخ روایت شود. این کلیت کاری است که انجام می‌دهیم.
او ادامه می‌دهد: محور اصلی این پویش، مجموعه ۱۵جلدی «سرگذشت استعمار» نوشته مهدی طائب است که رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۱، طی دو سخنرانی، این مجموعه را معرفی کردند؛ ایشان اسم بردند و تأکید کردند که این کتاب‌ها بسیار مهم هستند و باید توسط نوجوان‌ها و حتی بزرگ‌ترها خوانده و مطالعه شوند. ایده تبدیل این مجموعه ۱۵جلدی به یک برنامه و جریان فرهنگی، از توصیه‌های ایشان شکل گرفت و دنبال شد. بر همین اساس، نخستین دوره این پویش در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ برگزار شد. سال ۱۴۰۴ تقریبا دو هفته قبل از شروع جنگ تحمیلی سوم، دوره دوم آغاز شد. اکنون نیز با پایان این دوره، مهیا می‌شویم تا ان‌شاءالله دوره سوم را با قوت برگزار کنیم.
بازی‌وارسازی تاریخ و اتاق فرارهای آنلاین
شریفی در پاسخ به این سؤال که چه کردید تا تاریخ برای جوان و نوجوان جذاب و بین سرگرمی، گرافیک و بار سنگین اطلاعات تاریخی تعادل برقرار شود، می‌گوید: با توجه به این‌که مطالعه کتاب متأسفانه برای نوجوانان خیلی جذاب نیست، خصوصا اگر موضوع آن تاریخی باشد، و از طرفی ما به‌دنبال فراگیرشدن این جریان بودیم. بستری فراهم کردیم تا نوجوان با ورود به یک بسته، سایت یا پلتفرم ماجراجویی خود را در این مسیر آغاز می‌کند. ما در هیسطوری ۲، هفت مرحله شبیه به مراحل یک بازی آنلاین یا هر ایستگاه ماجراجویی را طراحی کردیم که در هرکدام از آنها بین ۵ تا ۱۰ چالش و مأموریت وجود داشت؛ دقیقا مثل مراحل یک بازی آنلاین! یکی از مأموریت‌ها این بود که کتاب‌های مربوطه را به‌صورت نسخه کاغذی، الکترونیک و حتی صوتی، به انتخاب خودشان مطالعه کنند. در کنار اینها مأموریت‌های تماشای ویدئوهای تعاملی، گوش‌دادن به پادکست‌های محتوایی و از همه جذاب‌تر اتاق فرارهای آنلاین را داشتیم که کار اصلی و بسیار جذاب هیسطوری ۲ بود؛ این اتاق‌ها فضایی بازی‌محور و ماجراجویانه داشتند و مخاطب در قالب یک شخصیت، مسیری ۱۷ تا ۱۸ مرحله‌ای را پشت سر می‌گذاشت؛ مسیری که با دریافت محتوا، تعامل، حل معما و لذت کشف همراه بود. او می‌افزاید: کاربران در ازای انجام این فعالیت‌ها، امتیازی با عنوان «کریستال» دریافت می‌کردند و از این طریق می‌توانستند جایگاه خود را در جدول رقابت آنلاین، در سطح کشور، استان و مدرسه مشاهده کنند. هر فردی کریستال بیشتری جمع می‌کرد و مأموریت‌ها را انجام می‌داد در صدر جدول قرار می‌گرفت که این رقابت آنلاین، جذابیت کار را بسیار بالا می‌برد. عامل دیگری که در جذابیت و برقراری این تعادل نقش داشت، توجه به اصل چارچوب‌گریزی نوجوان به اقتضای سنش بود. همه ما نوجوان بوده‌ایم و زمانی این دوره را تجربه کرده‌ایم و جنسی از چارچوب‌گریزی را نسبت به خانواده و محیط پیرامون داریم. شریفی توضیح می‌دهد: ایده ما این بود که به نوجوان بگوییم در دنیایی که امروز در آن زندگی می‌کنیم، عده‌ای آمده‌اند و یک چارچوب‌ها و زمین‌بازی‌هایی را تعریف کرده‌اند که ما داریم در زمین آنها بازی می‌کنیم. یعنی در شبکه‌های اجتماعی داده‌های ما را سرقت می‌کنند، منابع کره ماه را مورد غارت قرار می‌دهند، در سازمان ملل اعتبار کشورها و آدم‌ها به نفع یک جریان خاص استعمارگری مصادره می‌شود و نفت کشورها را می‌برند.
شریفی در ادامه می‌گوید: این صحبت‌ها و طراحی‌ها باعث شد تا ما روی مسأله استعمار دست بگذاریم و به نوجوان، چه دختر و چه پسر، و فارغ از این‌که چه گرایش سیاسی‌ای داشته باشد یا چقدر ملی‌گرا باشد، بگوییم یک کسانی دارند تو را بازی می‌دهند؛ و این گزاره برای نوجوان بسیار جذاب بود.
پشت پرده ادعاهای حقوق بشری غرب
دبیر پویش هیس‌طوریدرباره پیام و دستاوردی که مخاطبان از همراهی با این پویش کسب می‌کنند، می‌گوید: نوجوانان باید دریابند کسانی که امروز در جهان با حرارت از حقوق بشر، پیشرفت و رفاه سخن می‌گویند، درواقع همان چهره استعمارگران گذشته را در پوششی آراسته پنهان کرده‌اند. این افراد که امروز کت‌وشلوار می‌پوشند، عطر می‌زنند و دم از حقوق بشر می‌زنند، نوادگان کسانی هستند که از ۵۰۰ سال پیش، برای انسانیت، حقوق سیاهپوستان، منابع بومیان سرزمین‌های پهناور، هویت آفریقایی‌ها و حتی مردم حاشیه‌نشین اروپا ارزشی قائل نبودند.
او اضافه می‌کند: سعی داریم به جوانان بگوییم منفعت‌طلب‌های استعمارگر امروز همان دیروزی‌ها هستند و فقط لباس و شیوه استعمارشان عوض شده است. ما حتی در پی اثبات گزاره خاصی نیستیم؛ صرفا می‌خواهیم نشان دهیم کسی که چنین ادعاهایی مطرح می‌کند، لزوما همان چیزی نیست که وانمود می‌کند.
طوفان دیجیتال هیسطوری در روزگار جنگ
شریفی، دبیر پویش هیسطوری در پاسخ به سؤالی پیرامون چالش‌ها و بازخوردهای برگزاری این دوره می‌گوید: ما دوره بسیار عجیب‌وغریبی را در شرایط موجود کشورمان پشت سر گذاشتیم. کار ما مبتنی بر حضور بچه‌ها در سایت و بر بستر اینترنت بود و چون اجرای آن همزمان با شرایط جنگی شد، آن حضور تبلیغاتی پیش‌بینی‌شده را در تلویزیون، فضای شهری و مدارس نداشتیم و خود بچه‌ها کار را جلو بردند. با این‌که تبلیغات خاصی برای اطلاع‌رسانی نتوانستیم انجام دهیم، اما با همه این محدودیت‌ها، یک‌میلیون و 4000 نوجوان وارد سایت و پلتفرم شدند و یک‌میلیون و ۹۰۰ هزار نفر، شامل نوجوان و بزرگسال، عضو شبکه‌های اجتماعی هیسطوری شدند و این جریان را دنبال کردند. این پویش در ۲۲۰ روز، از بهمن ۱۴۰۴ تا پایان شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد و تقریبا به‌جز ۱۰ روز اولش، تماما درگیر ایام جنگ تحمیلی سوم بودیم. با وجود این توانستیم یک باشگاه ۴۸۰ تا ۵۰هزار نفری از کنشگران نوجوان را به‌عنوان دستاورد داشته باشیم تا بتوانیم با ادامه این فعالیت‌ها، تیم ضداستعماری را حفظ کرده و در دوره بعدی باقدرت پیش ببریم.
۵ قرن استعمار؛ از کهنه تا فرانو
مهدی شریفی، دبیر پویش هیسطوری، در تشریح کلیت و چیستی این رویداد به جام‌جم می‌گوید: این پویش با هدف آشنایی نوجوانان ایرانی با پدیده استعمار شکل گرفته است.
استعمار پدیده‌ای تاریخی است که حدود ۵۰۰ سال پیش در اروپا شکل‌گرفت و تا حوالی جنگ جهانی دوم، در قالب استعمار کهنه نمود یافت؛ به این معنا که قدرت‌های استعماری با لشکرکشی نظامی، جنگ، خشونت، برده‌داری و غارت منابع سرزمین‌های مختلف جهان، سلطه خود را گسترش می‌دادند. در این دوره، پرتغالی‌ها، اسپانیایی‌ها، فرانسوی‌ها و به‌ویژه انگلیسی‌ها از پیشگامان استعمار بودند.
پس از جنگ جهانی دوم، استعمار در قالب استعمار نو و از طریق مداخله در سیاست‌های کشورهای مختلف ادامه یافت. در دوران معاصر نیز این پدیده در شکل استعمار فرانو، یعنی سلطه بر ذهن و آگاهی ملت‌ها، نمود پیدا کرده است؛ شکلی نامرئی‌تر از استعمار که از طریق ساختارها و سازمان‌های بین‌المللی اعمال می‌شود و همچنان به سلطه و استثمار ملت‌ها می‌انجامد. این مسأله استعمار در پنج قرن گذشته، موضوع اصلی پویش هیسطوری است. وی در خصوص علت نام‌گذاری این پویش توضیح می‌دهد: اگر این کلمه را به زبان نوجوانانه به دو بخش تقسیم کنیم، بخش اول یعنی «هیس» به معنای سکوت‌کردن و اشاره به تاریخی است که توسط استعمارگران شکل‌گرفته و آنها دوست دارند درباره‌اش حرف نزنند و ما این واژه را به کار بردیم تا جریان این تاریخ روایت شود. این کلیت کاری است که انجام می‌دهیم.
او ادامه می‌دهد: محور اصلی این پویش، مجموعه ۱۵جلدی «سرگذشت استعمار» نوشته مهدی طائب است که رهبر شهید انقلاب در سال ۱۴۰۱، طی دو سخنرانی، این مجموعه را معرفی کردند؛ ایشان اسم بردند و تأکید کردند که این کتاب‌ها بسیار مهم هستند و باید توسط نوجوان‌ها و حتی بزرگ‌ترها خوانده و مطالعه شوند. ایده تبدیل این مجموعه ۱۵جلدی به یک برنامه و جریان فرهنگی، از توصیه‌های ایشان شکل گرفت و دنبال شد. بر همین اساس، نخستین دوره این پویش در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ برگزار شد. سال ۱۴۰۴ تقریبا دو هفته قبل از شروع جنگ تحمیلی سوم، دوره دوم آغاز شد. اکنون نیز با پایان این دوره، مهیا می‌شویم تا ان‌شاءالله دوره سوم را با قوت برگزار کنیم.
بازی‌وارسازی تاریخ و اتاق فرارهای آنلاین
شریفی در پاسخ به این سؤال که چه کردید تا تاریخ برای جوان و نوجوان جذاب و بین سرگرمی، گرافیک و بار سنگین اطلاعات تاریخی تعادل برقرار شود، می‌گوید: با توجه به این‌که مطالعه کتاب متأسفانه برای نوجوانان خیلی جذاب نیست، خصوصا اگر موضوع آن تاریخی باشد، و از طرفی ما به‌دنبال فراگیرشدن این جریان بودیم. بستری فراهم کردیم تا نوجوان با ورود به یک بسته، سایت یا پلتفرم ماجراجویی خود را در این مسیر آغاز می‌کند. ما در هیسطوری ۲، هفت مرحله شبیه به مراحل یک بازی آنلاین یا هر ایستگاه ماجراجویی را طراحی کردیم که در هرکدام از آنها بین ۵ تا ۱۰ چالش و مأموریت وجود داشت؛ دقیقا مثل مراحل یک بازی آنلاین! یکی از مأموریت‌ها این بود که کتاب‌های مربوطه را به‌صورت نسخه کاغذی، الکترونیک و حتی صوتی، به انتخاب خودشان مطالعه کنند. در کنار اینها مأموریت‌های تماشای ویدئوهای تعاملی، گوش‌دادن به پادکست‌های محتوایی و از همه جذاب‌تر اتاق فرارهای آنلاین را داشتیم که کار اصلی و بسیار جذاب هیسطوری ۲ بود؛ این اتاق‌ها فضایی بازی‌محور و ماجراجویانه داشتند و مخاطب در قالب یک شخصیت، مسیری ۱۷ تا ۱۸ مرحله‌ای را پشت سر می‌گذاشت؛ مسیری که با دریافت محتوا، تعامل، حل معما و لذت کشف همراه بود. او می‌افزاید: کاربران در ازای انجام این فعالیت‌ها، امتیازی با عنوان «کریستال» دریافت می‌کردند و از این طریق می‌توانستند جایگاه خود را در جدول رقابت آنلاین، در سطح کشور، استان و مدرسه مشاهده کنند. هر فردی کریستال بیشتری جمع می‌کرد و مأموریت‌ها را انجام می‌داد در صدر جدول قرار می‌گرفت که این رقابت آنلاین، جذابیت کار را بسیار بالا می‌برد. عامل دیگری که در جذابیت و برقراری این تعادل نقش داشت، توجه به اصل چارچوب‌گریزی نوجوان به اقتضای سنش بود. همه ما نوجوان بوده‌ایم و زمانی این دوره را تجربه کرده‌ایم و جنسی از چارچوب‌گریزی را نسبت به خانواده و محیط پیرامون داریم. شریفی توضیح می‌دهد: ایده ما این بود که به نوجوان بگوییم در دنیایی که امروز در آن زندگی می‌کنیم، عده‌ای آمده‌اند و یک چارچوب‌ها و زمین‌بازی‌هایی را تعریف کرده‌اند که ما داریم در زمین آنها بازی می‌کنیم. یعنی در شبکه‌های اجتماعی داده‌های ما را سرقت می‌کنند، منابع کره ماه را مورد غارت قرار می‌دهند، در سازمان ملل اعتبار کشورها و آدم‌ها به نفع یک جریان خاص استعمارگری مصادره می‌شود و نفت کشورها را می‌برند.
شریفی در ادامه می‌گوید: این صحبت‌ها و طراحی‌ها باعث شد تا ما روی مسأله استعمار دست بگذاریم و به نوجوان، چه دختر و چه پسر، و فارغ از این‌که چه گرایش سیاسی‌ای داشته باشد یا چقدر ملی‌گرا باشد، بگوییم یک کسانی دارند تو را بازی می‌دهند؛ و این گزاره برای نوجوان بسیار جذاب بود.
پشت پرده ادعاهای حقوق بشری غرب
دبیر پویش هیس‌طوریدرباره پیام و دستاوردی که مخاطبان از همراهی با این پویش کسب می‌کنند، می‌گوید: نوجوانان باید دریابند کسانی که امروز در جهان با حرارت از حقوق بشر، پیشرفت و رفاه سخن می‌گویند، درواقع همان چهره استعمارگران گذشته را در پوششی آراسته پنهان کرده‌اند. این افراد که امروز کت‌وشلوار می‌پوشند، عطر می‌زنند و دم از حقوق بشر می‌زنند، نوادگان کسانی هستند که از ۵۰۰ سال پیش، برای انسانیت، حقوق سیاهپوستان، منابع بومیان سرزمین‌های پهناور، هویت آفریقایی‌ها و حتی مردم حاشیه‌نشین اروپا ارزشی قائل نبودند.
او اضافه می‌کند: سعی داریم به جوانان بگوییم منفعت‌طلب‌های استعمارگر امروز همان دیروزی‌ها هستند و فقط لباس و شیوه استعمارشان عوض شده است. ما حتی در پی اثبات گزاره خاصی نیستیم؛ صرفا می‌خواهیم نشان دهیم کسی که چنین ادعاهایی مطرح می‌کند، لزوما همان چیزی نیست که وانمود می‌کند.
طوفان دیجیتال هیسطوری در روزگار جنگ
شریفی، دبیر پویش هیسطوری در پاسخ به سؤالی پیرامون چالش‌ها و بازخوردهای برگزاری این دوره می‌گوید: ما دوره بسیار عجیب‌وغریبی را در شرایط موجود کشورمان پشت سر گذاشتیم. کار ما مبتنی بر حضور بچه‌ها در سایت و بر بستر اینترنت بود و چون اجرای آن همزمان با شرایط جنگی شد، آن حضور تبلیغاتی پیش‌بینی‌شده را در تلویزیون، فضای شهری و مدارس نداشتیم و خود بچه‌ها کار را جلو بردند. با این‌که تبلیغات خاصی برای اطلاع‌رسانی نتوانستیم انجام دهیم، اما با همه این محدودیت‌ها، یک‌میلیون و 4000 نوجوان وارد سایت و پلتفرم شدند و یک‌میلیون و ۹۰۰ هزار نفر، شامل نوجوان و بزرگسال، عضو شبکه‌های اجتماعی هیسطوری شدند و این جریان را دنبال کردند. این پویش در ۲۲۰ روز، از بهمن ۱۴۰۴ تا پایان شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد و تقریبا به‌جز ۱۰ روز اولش، تماما درگیر ایام جنگ تحمیلی سوم بودیم. با وجود این توانستیم یک باشگاه ۴۸۰ تا ۵۰هزار نفری از کنشگران نوجوان را به‌عنوان دستاورد داشته باشیم تا بتوانیم با ادامه این فعالیت‌ها، تیم ضداستعماری را حفظ کرده و در دوره بعدی باقدرت پیش ببریم.
