هر خانه یک نیروگاه
ناترازی برق در ایران، ضرورت بازنگری در شیوه تولید و تأمین انرژی را بیش از گذشته آشکار کرده است. در شرایطی که افزایش تقاضا، محدودیت ظرفیت تولید و فشار بر شبکه برق، تأمین پایدار انرژی را به یکی از مسائل مهم کشور تبدیل کرده، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی کوچک و پراکنده می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد؛ راهکاری که به‌جای تمرکز صرف بر نیروگاه‌های بزرگ، ظرفیت تولید برق را به پشت‌بام خانه‌ها، ساختمان‌های تجاری و محل مصرف منتقل می‌کند.
خبر وزیر نیرو پس از دریافت نامه‌ای از رهبر معظم انقلاب درباره ضرورت خودکفایی منازل در تأمین برق، بار دیگر این موضوع را در کانون توجه قرار داده است. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو اعلام کرد طرح ملی «هر خانه یک نیروگاه» در راستای دستور رهبر معظم انقلاب در مسیر توسعه قرار دارد. خودکفایی برق منازل، در صورت فراهم شدن زیرساخت‌های فنی و اقتصادی، از یک ایده محدود به راهکاری برای مشارکت گسترده خانوارها در تولید انرژی تبدیل می‌شود. در این الگو، هر خانه بالقوه یک واحد تولید برق است؛ واحدی که می‌تواند بخشی از نیاز خود را تأمین کند و در صورت اتصال به شبکه، در تولید برق کشور نیز سهم داشته باشد.
ظرفیت ۶۵۰ مگاواتی نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان صنعت برق، ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور از 6000 مگاوات عبور کرده است. با این حال، سهم نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی از این ظرفیت همچنان محدود است.
مصطفی رجبی مشهدی، معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژی اعلام کرده است ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی از حدود ۱۷۰ مگاوات در ابتدای فعالیت دولت چهاردهم به حدود ۶۵۰ مگاوات رسیده است. این رشد نشان می‌دهد توسعه سامانه‌های خورشیدی کوچک آغاز شده، اما فاصله قابل توجهی با ظرفیت بالقوه ساختمان‌های مسکونی و تجاری کشور وجود دارد.
در همین راستا، وزارت نیرو توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی را با هدف دستیابی به ظرفیت حدود 5000 مگاوات دنبال می‌کند. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، نیز از تجهیز ۵۱ هزار منزل به مولدهای تجدیدپذیر خبر داده و اعلام کرده است برنامه تجهیز ۶۰۰ هزار منزل دیگر در دستور کار قرار دارد.
تحقق این هدف می‌تواند ساختار تولید برق را تا اندازه‌ای تغییر دهد. در الگوی متعارف، برق در نیروگاه‌های بزرگ تولید و از طریق شبکه انتقال و توزیع به مصرف‌کننده می‌رسد؛ اما در نیروگاه خورشیدی پشت‌بامی، بخشی از برق در همان محل مصرف تولید می‌شود. این ویژگی، علاوه بر کاهش نیاز به انتقال برق از مسیرهای طولانی، امکان استفاده از ظرفیت گسترده ساختمان‌ها را فراهم می‌کند.
البته تولید پراکنده به معنای حذف نیاز به نیروگاه‌های بزرگ نیست. شبکه برق همچنان برای تأمین تقاضا در ساعات شب، روزهای کم‌تابش و دوره‌های اوج مصرف به منابع تولید پایدار نیاز دارد. مزیت نیروگاه‌های پشت‌بامی در این است که می‌تواند بخشی از تقاضای روزانه را در نزدیکی محل مصرف پوشش دهد و از فشار بر شبکه بکاهد.
هزینه نصب؛ نخستین مانع ورود خانوارها
هزینه اولیه نصب تجهیزات نیروگاه‌های خورشیدی خانگی، نقش مهمی در توسعه این طرح دارد. برآوردهای اعلام‌شده نشان می‌دهد احداث یک نیروگاه خورشیدی با ظرفیت ۵ کیلووات، بسته به نوع تجهیزات و شرایط اجرا، حدود ۳۵۰ تا ۴۵۰ میلیون تومان هزینه دارد؛ رقمی که برای بخش بزرگی از خانوارها سنگین است و برای جبران آن، تسهیلات بانکی به‌عنوان یکی از ابزارهای حمایت از متقاضیان در نظر گرفته شده است. زهره اولیا، مدیرکل دفتر بررسی‌های اقتصادی و تأمین منابع مالی ساتبا، از پیش‌بینی تسهیلات تا سقف ۴۰۰ میلیون تومان با نرخ سود ۱۴ درصد و بازپرداخت ۶۰ماهه خبر داده است. به گفته وی، تاکنون بیش از ۳۵ میلیارد تومان تسهیلات به ۸۸ متقاضی پرداخت شده که ظرفیت نیروگاه‌های مرتبط با این تسهیلات در مجموع حدود ۴۴۰ کیلووات است.
با وجود این حمایت‌ها، توسعه گسترده نیروگاه‌های خانگی به سازوکاری فراتر از پرداخت وام نیاز دارد. تسهیلات زمانی می‌تواند به افزایش چشمگیر تعداد نیروگاه‌ها منجر شود که خانوارها از درآمد حاصل از تولید برق، نحوه بازپرداخت سرمایه و شرایط فروش برق اطمینان داشته باشند.
فروش برق؛ چگونه یک خانه درآمدزایی می‌کند؟
یکی از پایه‌های اقتصادی توسعه خورشیدی پشت‌بامی، امکان فروش برق تولیدشده به شبکه است. در این سازوکار، خانوار با نصب پنل‌های خورشیدی برق تولید می‌کند و مطابق ضوابط و مفاد قرارداد، برق خود را به خریدار مربوط می‌فروشد. درآمد حاصل می‌تواند بخشی از هزینه سرمایه‌گذاری را جبران کند.
برای نمونه، اگر یک نیروگاه ۵ کیلوواتی به‌طور متوسط روزانه ۲۴کیلووات‌ساعت برق تولید کند، میزان تولید ماهانه آن به حدود ۷۲۰ کیلووات‌ساعت می‌رسد. با فرض خرید هر کیلووات‌ساعت برق به نرخ ۵۸ هزار و ۵۴۰ ریال، درآمد ناخالص ماهانه نیروگاه حدود ۴ میلیون و ۲۱۴ هزار تومان خواهد بود.
این محاسبه صرفا یک نمونه بر مبنای میزان تولید و نرخ فرض شده و نباید آن را درآمد قطعی همه نیروگاه‌های خانگی دانست. میزان تابش خورشید، موقعیت جغرافیایی، عملکرد تجهیزات، هزینه نگهداری و مفاد قرارداد خرید برق بر درآمد واقعی تأثیر می‌گذارد. همچنین نرخ خرید برق باید متناسب با ظرفیت نیروگاه و مقررات قرارداد مربوط بررسی شود.
از سوی دیگر، باید میان تولید برق برای فروش و تأمین برق مستقل منزل تمایز قائل شد. نیروگاهی که به شبکه متصل است، لزوما هنگام قطع برق شبکه نمی‌تواند برق خانه را تأمین کند. برای استفاده از برق خورشیدی در زمان خاموشی، تجهیزات حفاظتی و سامانه‌ای متناسب با این هدف، از جمله ذخیره‌ساز باتری در صورت نیاز ضروری است. بنابراین، خودکفایی واقعی برق منازل فقط با نصب پنل محقق نمی‌شود و به طراحی فنی متناسب با نیاز مصرف‌کننده بستگی دارد.
تجمیع‌کننده‌ها؛ حلقه اتصال مردم به بازار برق
یکی از چالش‌های توسعه خورشیدی پشت‌بامی، نبود سازوکار ساده برای ارتباط میلیون‌ها خانوار با بازار انرژی است. خانوارها معمولا توان و امکان مذاکره مستقیم با بانک‌ها، صندوق‌های تأمین مالی و خریداران برق را ندارند. از سوی دیگر، مدیریت قراردادهای جداگانه با تعداد بسیار زیادی تولیدکننده کوچک نیز برای دولت و نهادهای مسئول دشوار است. راهکار پیشنهادی برای رفع این مشکل، توسعه نهادهایی با عنوان «تجمیع‌کننده» است. تجمیع‌کننده، برق تولیدی تعداد زیادی نیروگاه کوچک را در قالب یک مجموعه مدیریت می‌کند و از طریق سازوکارهای تعریف‌شده به بازار عرضه می‌کند. در این مدل، خانوار به‌جای آنکه به‌تنهایی با پیچیدگی‌های فنی، قراردادی و تجاری فروش برق مواجه شود، از خدمات یک واسطه تخصصی استفاده می‌کند.
فعالیت تجمیع‌کننده‌ها به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند. تا زمانی که خانوارها از نظر مالی توان ورود به این بازار را نداشته باشند و بازده اقتصادی نیروگاه‌ها برای آنها روشن نباشد، توسعه این واسطه‌ها نیز با محدودیت تقاضا روبه‌رو خواهد شد.
البته فعالیت تجمیع‌کنندگان نیازمند هموارسازی و رفع موانع است.مطابق بند «ب» ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت، سهم معاملات برق در بورس انرژی باید تا پایان سال دوم برنامه به حداقل ۳۰ درصد و تا پایان برنامه به ۶۰ درصد برسد. آیین‌نامه اجرایی این بند، مصوب اردیبهشت ۱۴۰۵، خرده‌فروشان، کاروران انرژی و تجمیع‌کنندگان را نیز به رسمیت شناخته است. مطابق ماده ۲ آیین‌نامه بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم ، مشترکان دارای قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر موظفند برق مورد نیاز خود را از طریق بورس انرژی یا شرکت‌های خرده‌فروش مجاز تأمین کنند؛ الزامی که در ادامه به مشترکان ۳۰ کیلووات و بیشتر نیز گسترش می‌یابد. این در حالی است که دستورالعمل ایجاد نهاد تجمیع‌کننده برق تجدیدپذیر یا «نیروگاه مجازی» در تابلوی سبز بورس انرژی سال گذشته ابلاغ شده بود اما تجمیع‌کنندگان برای مدیریت نیروگاه‌های خورشیدی کوچک، فقط به ظرفیت اسمی نیاز ندارند؛ اطلاعات تولید واقعی، انرژی تزریق‌شده به شبکه، سوابق عملکرد و داده‌های مرتبط با تعهدات معاملاتی نیز ضروری است. در واقع پلتفرم‌ها اکنون دسترسی به قبض مشترکان ندارند، در حالی که برای فعالیت، تجمیع‌کنندگان برق باید اطلاعات حداقلی با حفظ محرمانگی در اختیار داشته باشند تا بتوانند در بهینه‌سازی مصرف کمک کنند.
از پشت‌بام خانه‌ها تا تحول در نظام انرژی
تجربه توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر نشان می‌دهد افزایش ظرفیت تولید برق پاک فقط به ساخت نیروگاه‌های بزرگ وابسته نیست. ساختمان‌های مسکونی، واحدهای تجاری و مراکز عمومی نیز می‌توانند بخشی از ظرفیت تولید را بر عهده بگیرند؛ مشروط بر آنکه هزینه نصب، دسترسی به تسهیلات، امکان فروش برق و الزامات فنی به‌درستی مدیریت شود.
تعیین چارچوب حقوقی روشن برای نصب و بهره‌برداری از پنل‌ها، یکی از پیش‌نیازهای گسترش این طرح در شهرهای بزرگ است.
همچنین افزایش تعداد سامانه‌های خورشیدی نیازمند برنامه‌ریزی برای اتصال ایمن به شبکه، کنترل ولتاژ، مدیریت نوسان تولید و توسعه زیرساخت‌های مناسب است. این الزامات باید هم‌زمان با افزایش ظرفیت نصب‌شده پیش برود تا توسعه تولید پراکنده به شبکه برق آسیب نزند.
نامه رهبر معظم انقلاب به وزیر نیرو درباره ضرورت خودکفایی منازل در تأمین برق، فرصتی برای بازتعریف نقش خانوارها در نظام انرژی کشور فراهم کرده است. تحقق این هدف مستلزم آن است که توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی از یک برنامه صرفا حمایتی فراتر برود و به الگویی اقتصادی و قابل دسترس برای مردم تبدیل شود.
تسهیلات مناسب، قراردادهای شفاف خرید برق، حضور شرکت‌های خصوصی و تجمیع‌کننده‌ها، حل مسائل حقوقی ساختمان‌های چندواحدی و فراهم کردن امکان ذخیره‌سازی برق، اجزای مکمل این مسیر هستند. اگر این سازوکارها در کنار یکدیگر قرار گیرد، پشت‌بام خانه‌ها می‌تواند به بخشی از ظرفیت واقعی تولید برق کشور تبدیل شود؛ ظرفیتی که هم در کاهش فشار بر شبکه نقش دارد و هم امکان مشارکت مستقیم مردم در تولید انرژی را فراهم می‌کند.
جزئیات تجهیز نیروگاه‌های خانگی
وزیر نیرو با اشاره به ابلاغ و تأکیدات مقام معظم رهبری مبنی بر ضرورت بهره‌گیری از سیستم‌های نوین و پایدار تولید انرژی، از توسعه و شتاب‌بخشی به طرح ملی «هر خانه، یک نیروگاه» در سراسر کشور خبر داد.
عباس علی‌آبادی تاکید کرد: محور اصلی این طرح، بهره‌گیری از ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ویژه صفحات خورشیدی و کوچک‌مقیاس است. وی با تشریح دستاوردهای کنونی این طرح افزود: در حال حاضر ۵۱ هزار خانه در سراسر کشور به مولدهای تجدیدپذیر پشت‌بامی تجهیز شده‌اند و وزارت نیرو در برنامه‌ای کلان، تجهیز ۶۰۰ هزار خانه دیگر را به این مولد در دستور کار خود دارد. وزیر نیرو تصریح کرد: در این طرح، شهروندان تشویق و هدایت می‌شوند تا با نصب تجهیزات خورشیدی كوچك بر روی پشت‌بام منازل مسکونی خود و استفاده از ذخيره‌ساز، به تولیدکنندگان برق تبدیل شوند. وی افزود: هموطنان گرامی علاوه بر تأمین برق مصرفی مورد نیاز خود، این امکان را خواهند داشت برق مازاد تولیدی را به شبکه سراسری بفروشند. نکته حائز اهمیت این که طرح مذکور با مشارکت فعال سرمایه‌گذاران و عموم مردم در دست اقدام و اجراست. علی‌آبادی پیش‌تر نیز به اجرای این طرح در برخی روستاها با همکاری نهادهایی چون بسیج و کمیته امداد اشاره و بر لزوم توسعه سراسری آن تأکید کرده بود.وی با اشاره به ابعاد راهبردی این برنامه خاطرنشان کرد: توسعه سامانه‌های تولید پراکنده برق از طریق انرژی‌های نو، علاوه بر کمک به تأمین پایدار برق کشور، نقش بسیار پررنگی در حوزه پدافند غیرعامل ایفا می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که تهدیداتی متوجه زیرساخت‌های نیروگاهی است، این رویکرد پایداری و امنیت شبکه را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.
ظرفیت ۶۵۰ مگاواتی نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان صنعت برق، ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور از 6000 مگاوات عبور کرده است. با این حال، سهم نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی از این ظرفیت همچنان محدود است.
مصطفی رجبی مشهدی، معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژی اعلام کرده است ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی از حدود ۱۷۰ مگاوات در ابتدای فعالیت دولت چهاردهم به حدود ۶۵۰ مگاوات رسیده است. این رشد نشان می‌دهد توسعه سامانه‌های خورشیدی کوچک آغاز شده، اما فاصله قابل توجهی با ظرفیت بالقوه ساختمان‌های مسکونی و تجاری کشور وجود دارد.
در همین راستا، وزارت نیرو توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی را با هدف دستیابی به ظرفیت حدود 5000 مگاوات دنبال می‌کند. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، نیز از تجهیز ۵۱ هزار منزل به مولدهای تجدیدپذیر خبر داده و اعلام کرده است برنامه تجهیز ۶۰۰ هزار منزل دیگر در دستور کار قرار دارد.
تحقق این هدف می‌تواند ساختار تولید برق را تا اندازه‌ای تغییر دهد. در الگوی متعارف، برق در نیروگاه‌های بزرگ تولید و از طریق شبکه انتقال و توزیع به مصرف‌کننده می‌رسد؛ اما در نیروگاه خورشیدی پشت‌بامی، بخشی از برق در همان محل مصرف تولید می‌شود. این ویژگی، علاوه بر کاهش نیاز به انتقال برق از مسیرهای طولانی، امکان استفاده از ظرفیت گسترده ساختمان‌ها را فراهم می‌کند.
البته تولید پراکنده به معنای حذف نیاز به نیروگاه‌های بزرگ نیست. شبکه برق همچنان برای تأمین تقاضا در ساعات شب، روزهای کم‌تابش و دوره‌های اوج مصرف به منابع تولید پایدار نیاز دارد. مزیت نیروگاه‌های پشت‌بامی در این است که می‌تواند بخشی از تقاضای روزانه را در نزدیکی محل مصرف پوشش دهد و از فشار بر شبکه بکاهد.
هزینه نصب؛ نخستین مانع ورود خانوارها
هزینه اولیه نصب تجهیزات نیروگاه‌های خورشیدی خانگی، نقش مهمی در توسعه این طرح دارد. برآوردهای اعلام‌شده نشان می‌دهد احداث یک نیروگاه خورشیدی با ظرفیت ۵ کیلووات، بسته به نوع تجهیزات و شرایط اجرا، حدود ۳۵۰ تا ۴۵۰ میلیون تومان هزینه دارد؛ رقمی که برای بخش بزرگی از خانوارها سنگین است و برای جبران آن، تسهیلات بانکی به‌عنوان یکی از ابزارهای حمایت از متقاضیان در نظر گرفته شده است. زهره اولیا، مدیرکل دفتر بررسی‌های اقتصادی و تأمین منابع مالی ساتبا، از پیش‌بینی تسهیلات تا سقف ۴۰۰ میلیون تومان با نرخ سود ۱۴ درصد و بازپرداخت ۶۰ماهه خبر داده است. به گفته وی، تاکنون بیش از ۳۵ میلیارد تومان تسهیلات به ۸۸ متقاضی پرداخت شده که ظرفیت نیروگاه‌های مرتبط با این تسهیلات در مجموع حدود ۴۴۰ کیلووات است.
با وجود این حمایت‌ها، توسعه گسترده نیروگاه‌های خانگی به سازوکاری فراتر از پرداخت وام نیاز دارد. تسهیلات زمانی می‌تواند به افزایش چشمگیر تعداد نیروگاه‌ها منجر شود که خانوارها از درآمد حاصل از تولید برق، نحوه بازپرداخت سرمایه و شرایط فروش برق اطمینان داشته باشند.
فروش برق؛ چگونه یک خانه درآمدزایی می‌کند؟
یکی از پایه‌های اقتصادی توسعه خورشیدی پشت‌بامی، امکان فروش برق تولیدشده به شبکه است. در این سازوکار، خانوار با نصب پنل‌های خورشیدی برق تولید می‌کند و مطابق ضوابط و مفاد قرارداد، برق خود را به خریدار مربوط می‌فروشد. درآمد حاصل می‌تواند بخشی از هزینه سرمایه‌گذاری را جبران کند.
برای نمونه، اگر یک نیروگاه ۵ کیلوواتی به‌طور متوسط روزانه ۲۴کیلووات‌ساعت برق تولید کند، میزان تولید ماهانه آن به حدود ۷۲۰ کیلووات‌ساعت می‌رسد. با فرض خرید هر کیلووات‌ساعت برق به نرخ ۵۸ هزار و ۵۴۰ ریال، درآمد ناخالص ماهانه نیروگاه حدود ۴ میلیون و ۲۱۴ هزار تومان خواهد بود.
این محاسبه صرفا یک نمونه بر مبنای میزان تولید و نرخ فرض شده و نباید آن را درآمد قطعی همه نیروگاه‌های خانگی دانست. میزان تابش خورشید، موقعیت جغرافیایی، عملکرد تجهیزات، هزینه نگهداری و مفاد قرارداد خرید برق بر درآمد واقعی تأثیر می‌گذارد. همچنین نرخ خرید برق باید متناسب با ظرفیت نیروگاه و مقررات قرارداد مربوط بررسی شود.
از سوی دیگر، باید میان تولید برق برای فروش و تأمین برق مستقل منزل تمایز قائل شد. نیروگاهی که به شبکه متصل است، لزوما هنگام قطع برق شبکه نمی‌تواند برق خانه را تأمین کند. برای استفاده از برق خورشیدی در زمان خاموشی، تجهیزات حفاظتی و سامانه‌ای متناسب با این هدف، از جمله ذخیره‌ساز باتری در صورت نیاز ضروری است. بنابراین، خودکفایی واقعی برق منازل فقط با نصب پنل محقق نمی‌شود و به طراحی فنی متناسب با نیاز مصرف‌کننده بستگی دارد.
تجمیع‌کننده‌ها؛ حلقه اتصال مردم به بازار برق
یکی از چالش‌های توسعه خورشیدی پشت‌بامی، نبود سازوکار ساده برای ارتباط میلیون‌ها خانوار با بازار انرژی است. خانوارها معمولا توان و امکان مذاکره مستقیم با بانک‌ها، صندوق‌های تأمین مالی و خریداران برق را ندارند. از سوی دیگر، مدیریت قراردادهای جداگانه با تعداد بسیار زیادی تولیدکننده کوچک نیز برای دولت و نهادهای مسئول دشوار است. راهکار پیشنهادی برای رفع این مشکل، توسعه نهادهایی با عنوان «تجمیع‌کننده» است. تجمیع‌کننده، برق تولیدی تعداد زیادی نیروگاه کوچک را در قالب یک مجموعه مدیریت می‌کند و از طریق سازوکارهای تعریف‌شده به بازار عرضه می‌کند. در این مدل، خانوار به‌جای آنکه به‌تنهایی با پیچیدگی‌های فنی، قراردادی و تجاری فروش برق مواجه شود، از خدمات یک واسطه تخصصی استفاده می‌کند.
فعالیت تجمیع‌کننده‌ها به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند. تا زمانی که خانوارها از نظر مالی توان ورود به این بازار را نداشته باشند و بازده اقتصادی نیروگاه‌ها برای آنها روشن نباشد، توسعه این واسطه‌ها نیز با محدودیت تقاضا روبه‌رو خواهد شد.
البته فعالیت تجمیع‌کنندگان نیازمند هموارسازی و رفع موانع است.مطابق بند «ب» ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت، سهم معاملات برق در بورس انرژی باید تا پایان سال دوم برنامه به حداقل ۳۰ درصد و تا پایان برنامه به ۶۰ درصد برسد. آیین‌نامه اجرایی این بند، مصوب اردیبهشت ۱۴۰۵، خرده‌فروشان، کاروران انرژی و تجمیع‌کنندگان را نیز به رسمیت شناخته است. مطابق ماده ۲ آیین‌نامه بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم ، مشترکان دارای قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر موظفند برق مورد نیاز خود را از طریق بورس انرژی یا شرکت‌های خرده‌فروش مجاز تأمین کنند؛ الزامی که در ادامه به مشترکان ۳۰ کیلووات و بیشتر نیز گسترش می‌یابد. این در حالی است که دستورالعمل ایجاد نهاد تجمیع‌کننده برق تجدیدپذیر یا «نیروگاه مجازی» در تابلوی سبز بورس انرژی سال گذشته ابلاغ شده بود اما تجمیع‌کنندگان برای مدیریت نیروگاه‌های خورشیدی کوچک، فقط به ظرفیت اسمی نیاز ندارند؛ اطلاعات تولید واقعی، انرژی تزریق‌شده به شبکه، سوابق عملکرد و داده‌های مرتبط با تعهدات معاملاتی نیز ضروری است. در واقع پلتفرم‌ها اکنون دسترسی به قبض مشترکان ندارند، در حالی که برای فعالیت، تجمیع‌کنندگان برق باید اطلاعات حداقلی با حفظ محرمانگی در اختیار داشته باشند تا بتوانند در بهینه‌سازی مصرف کمک کنند.
از پشت‌بام خانه‌ها تا تحول در نظام انرژی
تجربه توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر نشان می‌دهد افزایش ظرفیت تولید برق پاک فقط به ساخت نیروگاه‌های بزرگ وابسته نیست. ساختمان‌های مسکونی، واحدهای تجاری و مراکز عمومی نیز می‌توانند بخشی از ظرفیت تولید را بر عهده بگیرند؛ مشروط بر آنکه هزینه نصب، دسترسی به تسهیلات، امکان فروش برق و الزامات فنی به‌درستی مدیریت شود.
تعیین چارچوب حقوقی روشن برای نصب و بهره‌برداری از پنل‌ها، یکی از پیش‌نیازهای گسترش این طرح در شهرهای بزرگ است.
همچنین افزایش تعداد سامانه‌های خورشیدی نیازمند برنامه‌ریزی برای اتصال ایمن به شبکه، کنترل ولتاژ، مدیریت نوسان تولید و توسعه زیرساخت‌های مناسب است. این الزامات باید هم‌زمان با افزایش ظرفیت نصب‌شده پیش برود تا توسعه تولید پراکنده به شبکه برق آسیب نزند.
نامه رهبر معظم انقلاب به وزیر نیرو درباره ضرورت خودکفایی منازل در تأمین برق، فرصتی برای بازتعریف نقش خانوارها در نظام انرژی کشور فراهم کرده است. تحقق این هدف مستلزم آن است که توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی از یک برنامه صرفا حمایتی فراتر برود و به الگویی اقتصادی و قابل دسترس برای مردم تبدیل شود.
تسهیلات مناسب، قراردادهای شفاف خرید برق، حضور شرکت‌های خصوصی و تجمیع‌کننده‌ها، حل مسائل حقوقی ساختمان‌های چندواحدی و فراهم کردن امکان ذخیره‌سازی برق، اجزای مکمل این مسیر هستند. اگر این سازوکارها در کنار یکدیگر قرار گیرد، پشت‌بام خانه‌ها می‌تواند به بخشی از ظرفیت واقعی تولید برق کشور تبدیل شود؛ ظرفیتی که هم در کاهش فشار بر شبکه نقش دارد و هم امکان مشارکت مستقیم مردم در تولید انرژی را فراهم می‌کند.
جزئیات تجهیز نیروگاه‌های خانگی
وزیر نیرو با اشاره به ابلاغ و تأکیدات مقام معظم رهبری مبنی بر ضرورت بهره‌گیری از سیستم‌های نوین و پایدار تولید انرژی، از توسعه و شتاب‌بخشی به طرح ملی «هر خانه، یک نیروگاه» در سراسر کشور خبر داد.
عباس علی‌آبادی تاکید کرد: محور اصلی این طرح، بهره‌گیری از ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ویژه صفحات خورشیدی و کوچک‌مقیاس است. وی با تشریح دستاوردهای کنونی این طرح افزود: در حال حاضر ۵۱ هزار خانه در سراسر کشور به مولدهای تجدیدپذیر پشت‌بامی تجهیز شده‌اند و وزارت نیرو در برنامه‌ای کلان، تجهیز ۶۰۰ هزار خانه دیگر را به این مولد در دستور کار خود دارد. وزیر نیرو تصریح کرد: در این طرح، شهروندان تشویق و هدایت می‌شوند تا با نصب تجهیزات خورشیدی كوچك بر روی پشت‌بام منازل مسکونی خود و استفاده از ذخيره‌ساز، به تولیدکنندگان برق تبدیل شوند. وی افزود: هموطنان گرامی علاوه بر تأمین برق مصرفی مورد نیاز خود، این امکان را خواهند داشت برق مازاد تولیدی را به شبکه سراسری بفروشند. نکته حائز اهمیت این که طرح مذکور با مشارکت فعال سرمایه‌گذاران و عموم مردم در دست اقدام و اجراست. علی‌آبادی پیش‌تر نیز به اجرای این طرح در برخی روستاها با همکاری نهادهایی چون بسیج و کمیته امداد اشاره و بر لزوم توسعه سراسری آن تأکید کرده بود.وی با اشاره به ابعاد راهبردی این برنامه خاطرنشان کرد: توسعه سامانه‌های تولید پراکنده برق از طریق انرژی‌های نو، علاوه بر کمک به تأمین پایدار برق کشور، نقش بسیار پررنگی در حوزه پدافند غیرعامل ایفا می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که تهدیداتی متوجه زیرساخت‌های نیروگاهی است، این رویکرد پایداری و امنیت شبکه را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.
