گلستانِ شور
وضعیت خاک‌های کشاورزی استان گلستان با هشدارهای جدی کارشناسان درباره افزایش شوری و کاهش مواد مغذی روبه‌رو شده است؛ بحرانی که در صورت بی‌توجهی می‌تواند علاوه بر کاهش تولید محصولات زراعی، آینده کشاورزی و امنیت غذایی این استان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. گلستان که همواره به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم کشاورزی ایران شناخته می‌شود، حالا با مشکلاتی روبه‌روست که بخش مهمی از ظرفیت تولید آن را تهدید می‌کند. بررسی‌های تخصصی نشان می‌دهد حدود ۵۰ درصد اراضی استان درجاتی از شوری دارند و نزدیک به ۷۰ درصد خاک‌های کشاورزی نیز با کمبود فسفر مواجه هستند. این وضعیت در شرایطی نگران‌کننده‌تر می‌شود که بسیاری از کشاورزان همچنان بدون انجام آزمایش‌های تخصصی خاک، برنامه کوددهی و تغذیه مزارع خود را تنظیم می‌کنند.
شوری خاک در شمال گلستان شدیدتر است
محمدرضا پهلوان، رئیس بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان، با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره وضعیت خاک استان می‌گوید بیش از 5000 داده خاک‌شناسی برای بررسی شرایط اراضی جمع‌آوری و نقشه‌های تخصصی در این زمینه تهیه شده است. براساس این بررسی‌ها، برخلاف تصور عمومی درباره حاصلخیزی تمام اراضی شمال کشور، حدود نیمی از خاک‌های گلستان با درجات مختلف شوری مواجه هستند. به گفته پهلوان، روند افزایش شوری از مناطق مرکزی استان آغاز می‌شود و هرچه به سمت شمال حرکت کنیم، شدت این مشکل افزایش پیدا می‌کند. شهرستان‌های گمیشان و آق‌قلا نیز بیشترین سهم از اراضی شور استان را در اختیار دارند. مشکل دیگر، کاهش مواد آلی خاک است. میانگین کربن آلی در خاک‌های کشاورزی گلستان حدود 0/4 درصد برآورد شده؛ درحالی‌که میزان مطلوب این شاخص براساس استانداردهای جهانی بین1/5 تا ۲ درصد است. کاهش مواد آلی می‌تواند توان خاک برای حفظ رطوبت و تأمین مواد غذایی مورد نیاز گیاهان را محدود کند.
۷۰ درصد خاک‌های گلستان فسفر کافی ندارند
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های کارشناسان، کمبود فسفر در بخش بزرگی از اراضی کشاورزی استان است. فسفر از عناصر ضروری برای رشد گیاهان محسوب می‌شود و در توسعه ریشه، انتقال انرژی و تکمیل چرخه رشد نقش دارد. کمبود این عنصر می‌تواند عملکرد کمی و کیفی محصولات را کاهش دهد. پهلوان با تأکید بر گستردگی این مشکل اعلام کرده است که حدود ۷۰ درصد خاک‌های گلستان با کمبود فسفر مواجه هستند و کشاورزان باید برای جبران این وضعیت، از توصیه‌های تخصصی در زمینه تغذیه گیاهان استفاده کنند. در چنین شرایطی، صرفا افزایش مصرف کود شیمیایی نمی‌تواند راه‌حل مناسبی باشد؛ زیرا نوع و میزان کود مورد نیاز هر زمین باید براساس ویژگی‌های خاک تعیین شود.
چرا خاک شور به محصول آسیب می‌زند؟
لیلا صادق کسمایی، عضو هیات علمی بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، توضیح داده است که شوری خاک مستقیما توانایی گیاه برای جذب آب و عناصر غذایی را کاهش می‌دهد. در خاک‌های شور، غلظت بالای نمک، جذب آب از سوی ریشه را دشوار می‌کند. به همین دلیل، گیاه حتی در شرایطی که رطوبت در خاک وجود دارد، ممکن است با نوعی تنش خشکی مواجه شود. این شرایط جذب مواد غذایی را نیز مختل می‌کند و مانع رشد طبیعی گیاه می‌شود. کارشناسان برای مقابله با این مشکل، انتخاب ارقام مقاوم و سازگار با شرایط شوری، استفاده از کودهای آلی و تقویت مواد آلی خاک را توصیه می‌کنند. به گفته کسمایی، مواد آلی می‌توانند بخشی از نمک‌های موجود در خاک را جذب کنند و با بهبود شرایط محیط اطراف ریشه، فعالیت میکروارگانیسم‌های مفید را افزایش دهند. این میکروارگانیسم‌ها در آزادسازی مواد مغذی و افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش‌های محیطی نقش دارند.
آزمون خاک؛ حلقه گمشده کشاورزی گلستان
یکی از مشکلات اساسی در مدیریت اراضی کشاورزی استان، بی‌توجهی به آزمایش خاک پیش از آغاز فصل کشت است. مینا غزائی‌یان، محقق بخش تحقیقات خاک مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان، معتقد است بسیاری از کشاورزان بدون اطلاع دقیق از وضعیت عناصر غذایی زمین خود، اقدام به خرید و مصرف کود می‌کنند؛ رویکردی که هم هزینه تولید را افزایش می‌دهد و هم ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد. به گفته او، آزمون خاک مشخص می‌کند زمین به چه عناصری نیاز دارد و چه میزان کود باید مصرف شود. کشاورزانی که هنوز کشت پاییزه را آغاز نکرده‌اند، بهتر است پیش از هر اقدامی نمونه‌برداری و آزمایش خاک را در اولویت قرار دهند. او همچنین استفاده از بذرمال‌های کودی حاوی فسفر یا پتاسیم را یکی از راهکارهای جبران محدودیت دسترسی به کودهای پایه در ابتدای فصل کشت معرفی کرده است. این روش می‌تواند بخشی از نیاز اولیه گیاه را در مرحله جوانه‌زنی و استقرار تأمین کند.
آزمایشگاه‌های خاک‌شناسی در آستانه تعطیلی
در کنار مشکلات فنی و زیست‌محیطی، ضعف فرهنگ آزمایش خاک به مسأله‌ای اقتصادی برای مراکز تخصصی استان نیز تبدیل شده است. زهرا دنکوب، مسئول دفتر مدیریت حفاظت آب و خاک جهادکشاورزی گلستان، با اشاره به افزایش قیمت کودهای شیمیایی و محدودیت دسترسی به برخی نهاده‌ها، آزمون خاک را یکی از ابزارهای مهم کاهش هزینه‌های کشاورزی می‌داند. به گفته او، هزینه انجام آزمایش خاک حتی از قیمت دو کیسه کود نیز کمتر است؛ بااین حال، بسیاری از بهره‌برداران هنوز ضرورت انجام این آزمایش را جدی نگرفته‌اند. درحال حاضر حدود پنج آزمایشگاه فعال خاک‌شناسی در مناطقی مانند گرگان، علی‌آبادکتول و گنبدکاووس فعالیت می‌کنند، اما کاهش مراجعه کشاورزان شرایط اقتصادی این مراکز را دشوار کرده است. برخی آزمایشگاه‌ها با کاهش مشتری، تعدیل نیرو و مشکلات تأمین هزینه‌های جاری و نگهداری تجهیزات مواجه شده‌اند. دنکوب معتقد است آموزش مستقیم کشاورزان و تقویت الگوی انتقال تجربه از کشاورز به کشاورز می‌تواند در تغییر این وضعیت مؤثر باشد. در مجموع، بحران شوری و کمبود عناصر غذایی در گلستان تنها یک مسأله مربوط به حاصلخیزی زمین نیست؛ بلکه هشداری درباره آینده تولید محصولات کشاورزی در یکی از مهم‌ترین استان‌های زراعی کشور است. اگر آزمایش خاک، مدیریت علمی کوددهی و اصلاح ساختار اراضی به بخشی از برنامه ثابت کشاورزان تبدیل نشود، هزینه‌های تولید افزایش می‌یابد و ظرفیت خاک برای تأمین امنیت غذایی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
محمدرضا پهلوان، رئیس بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان، با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره وضعیت خاک استان می‌گوید بیش از 5000 داده خاک‌شناسی برای بررسی شرایط اراضی جمع‌آوری و نقشه‌های تخصصی در این زمینه تهیه شده است. براساس این بررسی‌ها، برخلاف تصور عمومی درباره حاصلخیزی تمام اراضی شمال کشور، حدود نیمی از خاک‌های گلستان با درجات مختلف شوری مواجه هستند. به گفته پهلوان، روند افزایش شوری از مناطق مرکزی استان آغاز می‌شود و هرچه به سمت شمال حرکت کنیم، شدت این مشکل افزایش پیدا می‌کند. شهرستان‌های گمیشان و آق‌قلا نیز بیشترین سهم از اراضی شور استان را در اختیار دارند. مشکل دیگر، کاهش مواد آلی خاک است. میانگین کربن آلی در خاک‌های کشاورزی گلستان حدود 0/4 درصد برآورد شده؛ درحالی‌که میزان مطلوب این شاخص براساس استانداردهای جهانی بین1/5 تا ۲ درصد است. کاهش مواد آلی می‌تواند توان خاک برای حفظ رطوبت و تأمین مواد غذایی مورد نیاز گیاهان را محدود کند.
۷۰ درصد خاک‌های گلستان فسفر کافی ندارند
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های کارشناسان، کمبود فسفر در بخش بزرگی از اراضی کشاورزی استان است. فسفر از عناصر ضروری برای رشد گیاهان محسوب می‌شود و در توسعه ریشه، انتقال انرژی و تکمیل چرخه رشد نقش دارد. کمبود این عنصر می‌تواند عملکرد کمی و کیفی محصولات را کاهش دهد. پهلوان با تأکید بر گستردگی این مشکل اعلام کرده است که حدود ۷۰ درصد خاک‌های گلستان با کمبود فسفر مواجه هستند و کشاورزان باید برای جبران این وضعیت، از توصیه‌های تخصصی در زمینه تغذیه گیاهان استفاده کنند. در چنین شرایطی، صرفا افزایش مصرف کود شیمیایی نمی‌تواند راه‌حل مناسبی باشد؛ زیرا نوع و میزان کود مورد نیاز هر زمین باید براساس ویژگی‌های خاک تعیین شود.
چرا خاک شور به محصول آسیب می‌زند؟
لیلا صادق کسمایی، عضو هیات علمی بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، توضیح داده است که شوری خاک مستقیما توانایی گیاه برای جذب آب و عناصر غذایی را کاهش می‌دهد. در خاک‌های شور، غلظت بالای نمک، جذب آب از سوی ریشه را دشوار می‌کند. به همین دلیل، گیاه حتی در شرایطی که رطوبت در خاک وجود دارد، ممکن است با نوعی تنش خشکی مواجه شود. این شرایط جذب مواد غذایی را نیز مختل می‌کند و مانع رشد طبیعی گیاه می‌شود. کارشناسان برای مقابله با این مشکل، انتخاب ارقام مقاوم و سازگار با شرایط شوری، استفاده از کودهای آلی و تقویت مواد آلی خاک را توصیه می‌کنند. به گفته کسمایی، مواد آلی می‌توانند بخشی از نمک‌های موجود در خاک را جذب کنند و با بهبود شرایط محیط اطراف ریشه، فعالیت میکروارگانیسم‌های مفید را افزایش دهند. این میکروارگانیسم‌ها در آزادسازی مواد مغذی و افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش‌های محیطی نقش دارند.
آزمون خاک؛ حلقه گمشده کشاورزی گلستان
یکی از مشکلات اساسی در مدیریت اراضی کشاورزی استان، بی‌توجهی به آزمایش خاک پیش از آغاز فصل کشت است. مینا غزائی‌یان، محقق بخش تحقیقات خاک مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان، معتقد است بسیاری از کشاورزان بدون اطلاع دقیق از وضعیت عناصر غذایی زمین خود، اقدام به خرید و مصرف کود می‌کنند؛ رویکردی که هم هزینه تولید را افزایش می‌دهد و هم ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد. به گفته او، آزمون خاک مشخص می‌کند زمین به چه عناصری نیاز دارد و چه میزان کود باید مصرف شود. کشاورزانی که هنوز کشت پاییزه را آغاز نکرده‌اند، بهتر است پیش از هر اقدامی نمونه‌برداری و آزمایش خاک را در اولویت قرار دهند. او همچنین استفاده از بذرمال‌های کودی حاوی فسفر یا پتاسیم را یکی از راهکارهای جبران محدودیت دسترسی به کودهای پایه در ابتدای فصل کشت معرفی کرده است. این روش می‌تواند بخشی از نیاز اولیه گیاه را در مرحله جوانه‌زنی و استقرار تأمین کند.
آزمایشگاه‌های خاک‌شناسی در آستانه تعطیلی
در کنار مشکلات فنی و زیست‌محیطی، ضعف فرهنگ آزمایش خاک به مسأله‌ای اقتصادی برای مراکز تخصصی استان نیز تبدیل شده است. زهرا دنکوب، مسئول دفتر مدیریت حفاظت آب و خاک جهادکشاورزی گلستان، با اشاره به افزایش قیمت کودهای شیمیایی و محدودیت دسترسی به برخی نهاده‌ها، آزمون خاک را یکی از ابزارهای مهم کاهش هزینه‌های کشاورزی می‌داند. به گفته او، هزینه انجام آزمایش خاک حتی از قیمت دو کیسه کود نیز کمتر است؛ بااین حال، بسیاری از بهره‌برداران هنوز ضرورت انجام این آزمایش را جدی نگرفته‌اند. درحال حاضر حدود پنج آزمایشگاه فعال خاک‌شناسی در مناطقی مانند گرگان، علی‌آبادکتول و گنبدکاووس فعالیت می‌کنند، اما کاهش مراجعه کشاورزان شرایط اقتصادی این مراکز را دشوار کرده است. برخی آزمایشگاه‌ها با کاهش مشتری، تعدیل نیرو و مشکلات تأمین هزینه‌های جاری و نگهداری تجهیزات مواجه شده‌اند. دنکوب معتقد است آموزش مستقیم کشاورزان و تقویت الگوی انتقال تجربه از کشاورز به کشاورز می‌تواند در تغییر این وضعیت مؤثر باشد. در مجموع، بحران شوری و کمبود عناصر غذایی در گلستان تنها یک مسأله مربوط به حاصلخیزی زمین نیست؛ بلکه هشداری درباره آینده تولید محصولات کشاورزی در یکی از مهم‌ترین استان‌های زراعی کشور است. اگر آزمایش خاک، مدیریت علمی کوددهی و اصلاح ساختار اراضی به بخشی از برنامه ثابت کشاورزان تبدیل نشود، هزینه‌های تولید افزایش می‌یابد و ظرفیت خاک برای تأمین امنیت غذایی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
