مجازات سنگین قانونگذار برای افرادی كه توهین می‌كنند
جُرمِ زبانی
شهریار مقدم / حقوقدان
تكریم انسان از سوی خداوند نشان از محترم بودن اوست (لَقَد كرَّمنا بنی‌آدم) و انسان برای شأن و منزلت خود ارزش فراوانی قائل است و احترام از سوی همنوعان همواره نیاز بشر است و هرگونه تعرض به جان، مال و آبروی اشخاص در حالت عادی در قانون جرم محسوب می‌شود علاوه بر ایران، در بیشتر نظام‌های حقوقی از جمله نظام حقوقی Common Law در انگلیس كه بر مبنای عرف جامعه استوار است، هتك حیثیت افراد جرم است. در ماده 2 قانون مجازات اسلامی نیز هر رفتاری را اعم از فعل یا ترك فعل كه در قانون برای آن مجازات تعیین شده جرم می‌داند، اما در عرف جامعه توهین شامل هر رفتاری است كه به حیثیت فرد یا افرادی صدمه وارد كند و این رفتار می‌تواند شفاهی، كتبی، اشاره‌های مختلف با چشم یا دست، هل دادن همراه با تحقیر و حتی به زبان آوردن نام شخص بدون لقب به قصد اهانت و از این قبیل باشد كه چه حضوری و چه غیابی باشد تفاوتی ندارد و كافی است رفتار توهین‌آمیز چه راست و چه دروغ انجام شود. به نظر می‌رسد می‌توان با به‌وجود آمدن فضای مجازی تقسیم‌بندی جدیدی برای آن قائل شد، زیرا گاهی در فضای سنتی و معمولی مخاطب توهین در جمع كوچك‌تری آسیب می‌بیند در حالی كه در فضای مجازی، اعاده حیثیت شخص در وسعتی به بزرگی جهان گاهی غیرممكن است.
در تحقق هر جرم سه ركن اصلی داریم كه عبارت است از عنصر قانونی، عنصر مادی و عنصر معنوی.
لذا قانونگذار در ماده 608 قانون مجازات اسلامی 92 (بخش تعزیرات) عنصر قانونی را این گونه بیان می‌كند: توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ ركیك چنانچه موجب حد قَذْف نباشد به مجازات شلاق تا 74 ضربه یا 50 هزار تا یك میلیون ریال جزای نقدی است.
اما عنصر مادی جرم توهین، رفتار تحقیرآمیز است و عنصر معنوی نیز وجود قصد و اراده مرتكب جرم است. نكته قابل توجه این است چنانچه فرد توهین كننده به هر دلیل غیرارادی از جمله مستی یا اثر موادمخدر یا خواب یا اكراه و از این قبیل اراده‌اش مختل شده باشد، اثبات عنصر معنوی كه همان قصد و اراده فرد مرتكب جرم است با مشكل مواجه می‌شود و جرم محقق نمی‌شود.
موضوع بعدی مصادیق توهین است كه به عرف جامعه واگذار شده و از فرهنگی به فرهنگ دیگر یا از قومی به قوم دیگر متفاوت است، لكن برای تحقق آن بایستی شرایطی فراهم آید از جمله:
الف) رفتار باید توهین‌آمیز باشد.
ب) رفتار بایستی در عرف جامعه با توجه به شأن و شخصیت و طبقه اجتماعی و خانوادگی فرد یا افراد، توهین تلقی شود.
ج) فرد توهین شونده زنده باشد «گرچه برخی حقوقدانان توهین به شخص متوفی را نیز مشمول جرم توهین می‌دانند.»
د) شخص یا اشخاصی كه به آنها توهین می‌شود معلوم و مشخص باشند.
هـ) مرتكب جرم از توهین‌آمیز بودن رفتار خود، آگاهی داشته باشد.
با این توضیح در تحقق مصادیق توهین، نقش مهم و پررنگ عرف جامعه نمایان می‌شود؛ زیرا در برخی موارد حتی با متلك صحبت كردن و گوشه و كنایه زدن نیز توهین به حساب می‌آید در ابتدای سخن اشاره‌ای گذرا به قذف داشتیم كه به جهت نزدیكی مفاهیم قذف، افترا، هجو و توهین تفاوت‌های آنها را مختصرا بررسی می‌كنیم.
1-قذف مستند به ماده 245 قانون مجازات اسلامی، جزو حدود الهی است و عبارت است از نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگر، هرچند مُرده باشد كه البته تحقق و اثبات آن شرایط خاصی و لازم است بدانیم قذف جرم حدّی است و حد، مجازاتی است كه توسط شرع مقدس و به‌طور شفاف مشخص شده و قابل تغییر نیست و مجازات آن 80 ضربه تازیانه است.
2- افترا با توجه به ماده 697 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) نسبت دادن صریح عمل مجرمانه برخلاف حقیقت، به شخص یا اشخاص معین و عدم توانایی اثبات آن در مراجع قضایی است (مثل این‌كه به شخصی بگوییم سارق یا وی را كلاهبردار بنامیم).
3-هجو یعنی شعر یا نثری كه با لحنی گزنده و صریح برای مقاصد شخصی همراه با ریشخند ادا می‌شود و طبق ماده 700 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مجازات حبس از یك تا شش ماه را در پی دارد و در واقع هجو را می‌توان مقابل مدح دانست.
نكته مهم این‌كه افتراء، هجو و توهین جزو تعزیرات است كه برخلاف جرم‌های حدّی (مثل قذف) مجازات آن در شرع مقدس معین نشده و بسته به نظر قاضی و با در نظر گرفتن برخی شرایط مجرم، میزان جرم و مقدار تحمل مرتكب جرم در مورد وی اجرا می‌شود و به عبارت دیگر تعزیرات دارای یك مجازات حداقل و یك مجازات حداكثر است كه به نظر قاضی بستگی دارد كه در بین حداقل تا حداكثر، مجازات را تعیین كند. گفتنی است جرم توهین از جرایم قابل گذشت است كه با بخشش و گذشت شاكی پیگیری قانونی در هر مرحله‌ای كه باشد متوقف می‌شود.
توهین پیامكی و اینترنتی
در بخش نخست این مقاله سعی بر این بود كه توهین به اشخاص عادی و مصادیق آن مورد بررسی قرار گیرد، اما توهین نیز خود دو قسم توهین ساده و توهین مشدد تقسیم می‌شود. غیر از اشخاص عادی، قانونگذار در مواد 513، 514، 517، 609، 619 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) نسبت به توهین به مقدسات، مقامات، كارمندان دولتی، زنان و كودكان واكنش نشان داده و جرم انگاری كرده است و در قوانین خاص توهین به افراد خاصی از جمله قضات محترم، نیروهای مسلح (توهین به مافوق در قوای مسلح) و نیز وكلا در حین انجام وظیفه وكالت (ماده 20 لایحه قانونی استقلال كانون وكلای دادگستری) را جرم دانسته و مجازات در نظر گرفته است كه در مجال‌های بعدی به آن می‌پردازیم. جرم توهین همان‌گونه كه پیشتر گفته شد در فضای مجازی كه گستره وسیعی دارد و در شبكه‌های اجتماعی نیز همانند جهان واقعی رخ می‌دهد و چه بسا ارتكاب آن ساده‌تر و امكان آن فراهم‌تر و همچنین رهگیری و دستگیری مجرمان سخت‌تر است كه می‌توان این نوع هتك حرمت را، توهین رایانه‌ای نامگذاری كرد كه قانونگذار در ماده 16 قانون جرایم رایانه‌ای مقرر كرده است هركس به‌وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، فیلم، صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف و آن را منتشر یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر كند به نحوی كه عرفاً موجب هتك حیثیت او شود به حبس از 91 روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج میلیون ریال تا 40 میلیون ریال یا هر دو مجازات محكوم خواهد شد.
قانون جرایم رایانه‌ای قانون خاص و موخر است و مطابق اصول فقهی، توهین رایانه‌ای مشمول مواد 608 و 609 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) كه قانون عام است نمی‌شود و مجازات آن طبق
ماده 16 قانون جرایم رایانه‌ای (ماده 744 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)) و شدیدتر از قانون مجازات اسلامی اعمال می‌شود. نكته آخر این‌كه ارسال پیامك‌های توهین‌آمیز علاوه بر ایجاد مزاحمت كه یك عمل عمدی و آگاهانه است جرم علیه حیثیت معنوی و روانی شخص محسوب می‌شود كه اگر ارسال پیامك به همراه توهین باشد، شخص مرتكب قابل تعقیب كیفری به دو اتهام ایجاد مزاحمت و توهین است كه اگر ثابت شود شخص مرتكب جرم قصد مزاحمت نداشته فقط از بابت توهین، مجرم شناخته می‌شود. گرچه قانونگذار در ماده 641 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) ایجاد مزاحمت به‌وسیله دستگاه‌های مخابرات را علاوه بر اجرای مقررات خاص شركت مخابرات (قطع تلفن و طی مراحل قانونی) مشمول حبس از یك ماه تا شش ماه دانسته است.
تمرین صبر كنیم
لازم است بدانیم توهین به افراد از شایع‌ترین نوع جرایم است و یكی از بیشترین پرونده‌های ورودی به قوه قضاییه را دارد و نه‌تنها در ایران، بلكه در اغلب نظام‌های حقوقی توجه ویژه‌ای به آن شده و هدف از این مقاله آشنایی شهروندان با حقوق خود و همچنین آموزش و تمرین صبر و تأمل و پرهیز از عصبانیت‌های زودگذر در برخوردهای روزمره است كه با كشیدن چند نفس عمیق و كمی آرامش و احترام به همنوعان می‌توان از بروز درگیری‌های بی‌حاصل و اتلاف وقت خود و سیستم قضایی جلوگیری به‌عمل آورد.
در تحقق هر جرم سه ركن اصلی داریم كه عبارت است از عنصر قانونی، عنصر مادی و عنصر معنوی.
لذا قانونگذار در ماده 608 قانون مجازات اسلامی 92 (بخش تعزیرات) عنصر قانونی را این گونه بیان می‌كند: توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ ركیك چنانچه موجب حد قَذْف نباشد به مجازات شلاق تا 74 ضربه یا 50 هزار تا یك میلیون ریال جزای نقدی است.
اما عنصر مادی جرم توهین، رفتار تحقیرآمیز است و عنصر معنوی نیز وجود قصد و اراده مرتكب جرم است. نكته قابل توجه این است چنانچه فرد توهین كننده به هر دلیل غیرارادی از جمله مستی یا اثر موادمخدر یا خواب یا اكراه و از این قبیل اراده‌اش مختل شده باشد، اثبات عنصر معنوی كه همان قصد و اراده فرد مرتكب جرم است با مشكل مواجه می‌شود و جرم محقق نمی‌شود.
موضوع بعدی مصادیق توهین است كه به عرف جامعه واگذار شده و از فرهنگی به فرهنگ دیگر یا از قومی به قوم دیگر متفاوت است، لكن برای تحقق آن بایستی شرایطی فراهم آید از جمله:
الف) رفتار باید توهین‌آمیز باشد.
ب) رفتار بایستی در عرف جامعه با توجه به شأن و شخصیت و طبقه اجتماعی و خانوادگی فرد یا افراد، توهین تلقی شود.
ج) فرد توهین شونده زنده باشد «گرچه برخی حقوقدانان توهین به شخص متوفی را نیز مشمول جرم توهین می‌دانند.»
د) شخص یا اشخاصی كه به آنها توهین می‌شود معلوم و مشخص باشند.
هـ) مرتكب جرم از توهین‌آمیز بودن رفتار خود، آگاهی داشته باشد.
با این توضیح در تحقق مصادیق توهین، نقش مهم و پررنگ عرف جامعه نمایان می‌شود؛ زیرا در برخی موارد حتی با متلك صحبت كردن و گوشه و كنایه زدن نیز توهین به حساب می‌آید در ابتدای سخن اشاره‌ای گذرا به قذف داشتیم كه به جهت نزدیكی مفاهیم قذف، افترا، هجو و توهین تفاوت‌های آنها را مختصرا بررسی می‌كنیم.
1-قذف مستند به ماده 245 قانون مجازات اسلامی، جزو حدود الهی است و عبارت است از نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگر، هرچند مُرده باشد كه البته تحقق و اثبات آن شرایط خاصی و لازم است بدانیم قذف جرم حدّی است و حد، مجازاتی است كه توسط شرع مقدس و به‌طور شفاف مشخص شده و قابل تغییر نیست و مجازات آن 80 ضربه تازیانه است.
2- افترا با توجه به ماده 697 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) نسبت دادن صریح عمل مجرمانه برخلاف حقیقت، به شخص یا اشخاص معین و عدم توانایی اثبات آن در مراجع قضایی است (مثل این‌كه به شخصی بگوییم سارق یا وی را كلاهبردار بنامیم).
3-هجو یعنی شعر یا نثری كه با لحنی گزنده و صریح برای مقاصد شخصی همراه با ریشخند ادا می‌شود و طبق ماده 700 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مجازات حبس از یك تا شش ماه را در پی دارد و در واقع هجو را می‌توان مقابل مدح دانست.
نكته مهم این‌كه افتراء، هجو و توهین جزو تعزیرات است كه برخلاف جرم‌های حدّی (مثل قذف) مجازات آن در شرع مقدس معین نشده و بسته به نظر قاضی و با در نظر گرفتن برخی شرایط مجرم، میزان جرم و مقدار تحمل مرتكب جرم در مورد وی اجرا می‌شود و به عبارت دیگر تعزیرات دارای یك مجازات حداقل و یك مجازات حداكثر است كه به نظر قاضی بستگی دارد كه در بین حداقل تا حداكثر، مجازات را تعیین كند. گفتنی است جرم توهین از جرایم قابل گذشت است كه با بخشش و گذشت شاكی پیگیری قانونی در هر مرحله‌ای كه باشد متوقف می‌شود.
توهین پیامكی و اینترنتی
در بخش نخست این مقاله سعی بر این بود كه توهین به اشخاص عادی و مصادیق آن مورد بررسی قرار گیرد، اما توهین نیز خود دو قسم توهین ساده و توهین مشدد تقسیم می‌شود. غیر از اشخاص عادی، قانونگذار در مواد 513، 514، 517، 609، 619 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) نسبت به توهین به مقدسات، مقامات، كارمندان دولتی، زنان و كودكان واكنش نشان داده و جرم انگاری كرده است و در قوانین خاص توهین به افراد خاصی از جمله قضات محترم، نیروهای مسلح (توهین به مافوق در قوای مسلح) و نیز وكلا در حین انجام وظیفه وكالت (ماده 20 لایحه قانونی استقلال كانون وكلای دادگستری) را جرم دانسته و مجازات در نظر گرفته است كه در مجال‌های بعدی به آن می‌پردازیم. جرم توهین همان‌گونه كه پیشتر گفته شد در فضای مجازی كه گستره وسیعی دارد و در شبكه‌های اجتماعی نیز همانند جهان واقعی رخ می‌دهد و چه بسا ارتكاب آن ساده‌تر و امكان آن فراهم‌تر و همچنین رهگیری و دستگیری مجرمان سخت‌تر است كه می‌توان این نوع هتك حرمت را، توهین رایانه‌ای نامگذاری كرد كه قانونگذار در ماده 16 قانون جرایم رایانه‌ای مقرر كرده است هركس به‌وسیله سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی، فیلم، صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف و آن را منتشر یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر كند به نحوی كه عرفاً موجب هتك حیثیت او شود به حبس از 91 روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج میلیون ریال تا 40 میلیون ریال یا هر دو مجازات محكوم خواهد شد.
قانون جرایم رایانه‌ای قانون خاص و موخر است و مطابق اصول فقهی، توهین رایانه‌ای مشمول مواد 608 و 609 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) كه قانون عام است نمی‌شود و مجازات آن طبق
ماده 16 قانون جرایم رایانه‌ای (ماده 744 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)) و شدیدتر از قانون مجازات اسلامی اعمال می‌شود. نكته آخر این‌كه ارسال پیامك‌های توهین‌آمیز علاوه بر ایجاد مزاحمت كه یك عمل عمدی و آگاهانه است جرم علیه حیثیت معنوی و روانی شخص محسوب می‌شود كه اگر ارسال پیامك به همراه توهین باشد، شخص مرتكب قابل تعقیب كیفری به دو اتهام ایجاد مزاحمت و توهین است كه اگر ثابت شود شخص مرتكب جرم قصد مزاحمت نداشته فقط از بابت توهین، مجرم شناخته می‌شود. گرچه قانونگذار در ماده 641 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) ایجاد مزاحمت به‌وسیله دستگاه‌های مخابرات را علاوه بر اجرای مقررات خاص شركت مخابرات (قطع تلفن و طی مراحل قانونی) مشمول حبس از یك ماه تا شش ماه دانسته است.
تمرین صبر كنیم
لازم است بدانیم توهین به افراد از شایع‌ترین نوع جرایم است و یكی از بیشترین پرونده‌های ورودی به قوه قضاییه را دارد و نه‌تنها در ایران، بلكه در اغلب نظام‌های حقوقی توجه ویژه‌ای به آن شده و هدف از این مقاله آشنایی شهروندان با حقوق خود و همچنین آموزش و تمرین صبر و تأمل و پرهیز از عصبانیت‌های زودگذر در برخوردهای روزمره است كه با كشیدن چند نفس عمیق و كمی آرامش و احترام به همنوعان می‌توان از بروز درگیری‌های بی‌حاصل و اتلاف وقت خود و سیستم قضایی جلوگیری به‌عمل آورد.
