هر ذهنیتی که از طبس دارید، کنار بگذارید و با ما همسفر شوید تا در قدم‌به‌قدم این سفر، شگفت‌زده شوید
جواهری سبز و تماشایی در دل کویر
جنوبی‌ترین شهر خراسان، پهناورترین شهرستان کشور، پایتخت زغال‌سنگ ایران و میزبان 10درصد بیابان‌های ایران فقط یک معرفی ساده و ابتدایی از شهرستان شگفت‌انگیز و جادویی طبس است؛ شهرستانی که به گواه برخی اسناد از دوران عیلامی، مرزبان‌نشین خراسان محسوب می‌شده است. این شهر که محل اسکان موقت یزدگرد سوم، آخرین امپراتور ساسانی هنگام فرار به سوی مرو بوده در طول تاریخ، پستی و بلندی‌های بسیار به خود دیده که از میان همه آنها زلزله ویرانگر شهریور1357 و حمله نظامی آمریکا در اردیبهشت1358 برای نسل کنونی شناخته شده‌تر هستند. اینهایی که گفتیم اما معرفی مناسبی برای طبس که عروس کویر نام گرفته، نیست و شاید مناسب‌ترین معرفی، نمایش جاذبه‌های شگفت‌انگیز آن باشد؛ دیدنی‌ها و همچنین اقلیم متنوعی که باعث‌شده در برخی از روستاهای آن شاهد همنشینی نخل و پرتقال و مجاورت شالیزارهای برنج و دشت‌های گندم باشیم.
کریت؛ باریک‌ترین سد قوسی جهان
سد قدیمی کریت در ۵۶کیلومتری جنوب‌شرقی شهرستان طبس و روی رودخانه‌ای با همین نام در محدوده روستاهای کریت و چیروک ایجاد شده است. این سد که به دلیل معماری خاص بخش پایینی خود به طاق شاه‌عباسی نیز معروف است، قدیمی‌ترین و باریک‌ترین سد قوسی جهان محسوب می‌شود و براساس مستندات مکتوب تعمیر آن در اواسط قرن‌پنجم‌هجری، حدود هزار سال پیش توسط معماران ایرانی طراحی و اجرا شده است. این سد در چهار مرحله احداث‌شده و ضخامت تاج آن فقط 1/2متر است. ارتفاع قسمت بیرونی بند از کف رودخانه 52متر و عمق حوضچه آبگیر 20متر و طول آن در قسمت تاج 52متر است. سد کریت فاقد سرریز بوده و برآورد می‌شود که بیش از هزار روگذری سیلاب را تجربه کرده است. حدود 150سال قبل 4متر به ارتفاع بند افزوده شد که این افزایش باعث جلوگیری از متروکه‌شدن این بند شده بود. روستای کریت که در نزدیکی سد قرار دارد هم دارای دیدنی‌هایی چون آب‌انبارهایی با معماری مخروطی خاص، حمام، مسجد قدیمی، کاه‌شور و قبرهای سپردنی است.
کال جنی؛ سکونتگاه گبرها
کال جنی یا دره جن‌ها که ثبت‌ملی هم شده، دره‌ای در ۳۵کیلومتری شمال طبس نزدیکی روستای اِزمیغان است. در قدیم تصور بر این بوده که این دره محل زندگی ارواح و جن‌هاست. شکل دیواره‌های بلند این دره نشان می‌دهد که در طول هزاران سال و در اثر فرسایش و سیلاب به‌وجود آمده است. وجود تونل‌ها و خانه‌هایی به نام خانه گَبَرها در دل دیواره‌ها از دیگر جذابیت‌های این دره است. ساخت این تونل‌ها و حفره‌ها احتمالا به زمان ساسانیان برمی‌گردد. مسیر دسترسی به این حفره‌ها خیلی دشوار است و نخلستانی که به صورت خودرو در دل این بیابان روییده از جذابیت‌های دیگر این منطقه شگفت‌انگیز است.
باغ گلشن؛ چهارباغی در دل کویر
باغ گلشن طبس که توسط میرحسن‌خان شیبانی، سومین خان از سلسله خان‌هایی منصوب‌شده از سوی نادرشاه افشار احداث شده، یکی از مهم‌ترین باغ‌های ایرانی به‌شمار می‌رود. طراحی این باغ، چهارباغی است و معمار اولیه آن، طبیعت سبز باغ را با توجه به نوع درختان به‌صورت شطرنجی طراحی و کشت کرده است. باغ گلشن مانند تاج‌محل هند به‌صورت مربع یعنی طول و عرض برابر طراحی شده است. فصل بهار بهترین زمان برای دیدن باغ گلشن است که پلیکان‌های ساکنش آن را جهانی کرده‌اند.
کال طبس
سرزمین تخم‌مرغ‌های نمکی
یکی دیگر از دیدنی‌های طبس، رودخانه نمک یا همان کال طبس است که در 20کیلومتری شمال‌غرب طبس و 8کیلومتری روستای محمدآباد قرار دارد. در این نقطه زمین لباسی سفید از جنس بلورهای نمک به تن کرده است؛ گویی هزاران تخم‌مرغ سفید و زیبا در کنار هم روی زمین چیده شده‌اند تا طرح‌های خاص و جالب خلق کنند. در رودخانه نمک طبس تا چشم کار می‌کند فقط گلوله‌های نمکی بسیار منظم در کنار هم صف بسته و در سکوت محض، تصاویری بی‌نظیر از خلقت رسم کرده‌اند. جالب است بدانید پیش از استفاده از نمک‌های یددار، نمک کال طبس در سفره‌های مردم این شهر پیدا می‌شد.
مرتضی‌علی؛ اعجاز هم‌آغوشی
آب‌های سرد و گرم
یکی از خوش آب‌وهواترین مناطق طبس، چشمه مرتضی‌علی است. این چشمه که در 30کیلومتری شهر و 2کیلومتری روستای خرو قرار دارد در اصل شامل سه چشمه آب سرد قنبر، آبگرم مرتضی‌علی در 6کیلومتری چشمه‌اول و چشمه جعفری در یک کیلومتری چشمه‌دوم است. آبگرم مرتضی‌علی از سمت‌راست وارد رودخانه حاصل جوشش آب چشمه قنبر می‌شود اما به دلیل غلظت و اختلاف دمایی زیاد، با آب سرد رودخانه ترکیب نمی‌شود. این ترکیب نشدن و تفکیک آبگرم و سرد تا 300متر بعد از ورود چشمه به رودخانه ادامه دارد. چشمه مرتضی‌علی که بزرگ‌ترین این مجموعه چشمه‌ها محسوب می‌شود خود به عنوان یک حمام طبیعی مورد استفاده مردم است؛ البته برای رسیدن به این مکان باید بعد از عبور از تنگه‌های باریک، حدود 10دقیقه پیاده‌روی داشته باشید.
ازمیغان؛ سرزمین نخلستان و شالیزار
روستای سرسبز ازمیغان که در ۴۰کیلومتری شمال طبس قرار دارد هم از آن مناطقی است که سفر به این شهر بدون رفتن به آن ناتمام است. در ازمیغان همنشینی نخلستان‌های بی‌شمار و شالیزارهای برنج انسان را مسحور خود خواهد کرد. چند رودخانه دائمی در این روستا جریان دارند و گذر این رودخانه‌ها از لابه‌لای سنگ‌ها، چشمه‌ها و آبشارهای زیبایی را به‌وجود آورده است. تخت عروس که سنگ بزرگ سفیدی در کف دره‌ای در نزدیکی ازمیغان است، مزار سیدمحمد‌بن‌جعفر‌طیار، برادرزاده امام‌علی(ع)، آبشار قدمگاه، دو قلعه تاریخی خر دو با نام قلعه دختر در فاصله‌ای اندک از هم و انجیر کوهی ۳۰۰ساله از دیگر جاذبه‌های روستای ازمیغان هستند.
اصفهک زیبا؛ نماد بازگشت به روستا
اِصْفَهْک که در ۳۵کیلومتری شرقی طبس قرار دارد هم از روستاهای زیبای این خطه است که بقای آن را باید نماد همت عالی جوانان روستایی دانست. این روستا در زلزله ۲۵شهریور۱۳۵۷ خراب و البته خالی از سکنه شد اما پس از چندی مردم که در کنار روستا خانه‌هایی برای اسکان موقت با ساختار جدید بنا کرده بودند، تصمیم به بازگشت روستای تاریخی خود گرفتند. قرار گرفتن اصفهک در مجاورت کوه، آب‌وهوای آن را سردتر از طبس کرده و باعث رویش زعفران همراه پونه در آن شده است. همچنین کاشت درختان نارنج بر حسن روستا افزوده است.
کهن دژ ارگی برآمده از عمق تاریخ
ارگ طبس که به نام‌های ارگ کهن و کهن دژ نیز شناخته می‌شود در خیابان
واعظ طبسی این شهر قرار دارد. قدمت این بنا را برخی به پیش از اسلام نسبت می‌دهند اما با توجه به این‌که در کتاب فتوح البلدان، باقیمانده از قرن‌سوم هجری از این بنا نام برده شده حداقل قدمت آن را می‌توان بیش هزار سال دانست. این بنا به‌رغم تخریب گسترده در جریان زلزله سال1357 هنوز یادگارهای مختلفی را از معماری دوره‌های مختلف تاریخی در خود دارد.
نایبند؛ ماسوله کویر
اما بد نیست بدانید طبس، ماسوله هم دارد. در فاصله 210کیلومتری جنوب طبس، روستای نایبند قرار دارد که در دامنه‌های کوهستان اما مشرف به کویر لوت با گستره سوزان و بیابانی قرار گرفته است. این روستا که بیشتر به یک جزیره سبز در میان کویر شباهت دارد، میزبان کشتزارهای گندم و جو به همراه مرکبات گوناگون است و نخلستان‌های زیبا با ساخت پلکانی خانه‌های روستا، جاذبه‌ای تماشایی ایجاد کرده است. همنشینی درختان نخل و پرتقال در این روستا بسیار دوست داشتنی و شیری است؛ البته برج‌های دیده‌بانی، چشمه‌های آبگرم و سرد و پل چوبی کوچک و باریک روستا هم از دیدنی‌های آن است.
امامزاده حسین‌بن‌موسی‌بن‌کاظم(ع)
مهم‌ترین بنای مذهبی طبس، آستان امامزاده حسین‌بن موسی‌‌بن‌کاظم(ع) برادر امام‌رضا(ع) است که در میان مردم این شهر، جایگاهی ویژه دارد. براساس اسناد، اولین ساخت بنای این زیارتگاه را به دوران قرن‌پنجم هجری نسبت می‌دهند. بخش عظیمی از بنای این زیارتگاه در زلزله مخرب سال1357 طبس نابود شد اما آستان‌قدس رضوی آن را مرمت و بازسازی کرد. اغلب مسافرانی که از جنوب‌شرق، جنوب و مرکز کشور قصد سفر به مشهد را دارند، شبی را در فضاهای اقامتی این امامزاده که تلفیقی از معماری سنتی و مدرن است به استراحت می‌پردازند.
سرزمین سیاه
سرزمین سیاه از پدیده‌های نادر و خارق‌العاده زمین شناختی طبس محسوب می‌شود که در ۱۲۰کیلومتری جنوب این شهر و در شمالی‌ترین بخش پناهگاه حیات‌وحش نایبندان قرار دارد. روستای پروده در جنوب‌شرق و معادن زغال‌سنگ پروده در جنوب‌غرب کویر طبس واقع‌شده و بین این دو، جاده خاکی وجود دارد که قسمتی از آن از امتداد دامنه کوه‌هایی که همگی از سنگ‌های سیاه ساخته شده‌اند، می‌گذرد. این منطقه همان سرزمین سیاهی است که به لحاظ وضع ظاهری با گندم بریان شهداد شباهت دارد و حاصل آخرین فعالیت‌های آتشفشانی ایران در دوره کواترنر است. این منطقه از سنگ‌ها و گدازه‌های آتشفشانی سیاه‌رنگ پوشیده شده و به همین دلیل به سرزمین سیاه شهرت دارد.
نایبند؛ ماسوله کویر
اما بد نیست بدانید طبس، ماسوله هم دارد. در فاصله 210کیلومتری جنوب طبس، روستای نایبند قرار دارد که در دامنه‌های کوهستان اما مشرف به کویر لوت با گستره سوزان و بیابانی قرار گرفته است. این روستا که بیشتر به یک جزیره سبز در میان کویر شباهت دارد، میزبان کشتزارهای گندم و جو به همراه مرکبات گوناگون است و نخلستان‌های زیبا با ساخت پلکانی خانه‌های روستا، جاذبه‌ای تماشایی ایجاد کرده است. همنشینی درختان نخل و پرتقال در این روستا بسیار دوست داشتنی و شیری است؛ البته برج‌های دیده‌بانی، چشمه‌های آبگرم و سرد و پل چوبی کوچک و باریک روستا هم از دیدنی‌های آن است.
سد قدیمی کریت در ۵۶کیلومتری جنوب‌شرقی شهرستان طبس و روی رودخانه‌ای با همین نام در محدوده روستاهای کریت و چیروک ایجاد شده است. این سد که به دلیل معماری خاص بخش پایینی خود به طاق شاه‌عباسی نیز معروف است، قدیمی‌ترین و باریک‌ترین سد قوسی جهان محسوب می‌شود و براساس مستندات مکتوب تعمیر آن در اواسط قرن‌پنجم‌هجری، حدود هزار سال پیش توسط معماران ایرانی طراحی و اجرا شده است. این سد در چهار مرحله احداث‌شده و ضخامت تاج آن فقط 1/2متر است. ارتفاع قسمت بیرونی بند از کف رودخانه 52متر و عمق حوضچه آبگیر 20متر و طول آن در قسمت تاج 52متر است. سد کریت فاقد سرریز بوده و برآورد می‌شود که بیش از هزار روگذری سیلاب را تجربه کرده است. حدود 150سال قبل 4متر به ارتفاع بند افزوده شد که این افزایش باعث جلوگیری از متروکه‌شدن این بند شده بود. روستای کریت که در نزدیکی سد قرار دارد هم دارای دیدنی‌هایی چون آب‌انبارهایی با معماری مخروطی خاص، حمام، مسجد قدیمی، کاه‌شور و قبرهای سپردنی است.
کال جنی؛ سکونتگاه گبرها
کال جنی یا دره جن‌ها که ثبت‌ملی هم شده، دره‌ای در ۳۵کیلومتری شمال طبس نزدیکی روستای اِزمیغان است. در قدیم تصور بر این بوده که این دره محل زندگی ارواح و جن‌هاست. شکل دیواره‌های بلند این دره نشان می‌دهد که در طول هزاران سال و در اثر فرسایش و سیلاب به‌وجود آمده است. وجود تونل‌ها و خانه‌هایی به نام خانه گَبَرها در دل دیواره‌ها از دیگر جذابیت‌های این دره است. ساخت این تونل‌ها و حفره‌ها احتمالا به زمان ساسانیان برمی‌گردد. مسیر دسترسی به این حفره‌ها خیلی دشوار است و نخلستانی که به صورت خودرو در دل این بیابان روییده از جذابیت‌های دیگر این منطقه شگفت‌انگیز است.
باغ گلشن؛ چهارباغی در دل کویر
باغ گلشن طبس که توسط میرحسن‌خان شیبانی، سومین خان از سلسله خان‌هایی منصوب‌شده از سوی نادرشاه افشار احداث شده، یکی از مهم‌ترین باغ‌های ایرانی به‌شمار می‌رود. طراحی این باغ، چهارباغی است و معمار اولیه آن، طبیعت سبز باغ را با توجه به نوع درختان به‌صورت شطرنجی طراحی و کشت کرده است. باغ گلشن مانند تاج‌محل هند به‌صورت مربع یعنی طول و عرض برابر طراحی شده است. فصل بهار بهترین زمان برای دیدن باغ گلشن است که پلیکان‌های ساکنش آن را جهانی کرده‌اند.
کال طبس
سرزمین تخم‌مرغ‌های نمکی
یکی دیگر از دیدنی‌های طبس، رودخانه نمک یا همان کال طبس است که در 20کیلومتری شمال‌غرب طبس و 8کیلومتری روستای محمدآباد قرار دارد. در این نقطه زمین لباسی سفید از جنس بلورهای نمک به تن کرده است؛ گویی هزاران تخم‌مرغ سفید و زیبا در کنار هم روی زمین چیده شده‌اند تا طرح‌های خاص و جالب خلق کنند. در رودخانه نمک طبس تا چشم کار می‌کند فقط گلوله‌های نمکی بسیار منظم در کنار هم صف بسته و در سکوت محض، تصاویری بی‌نظیر از خلقت رسم کرده‌اند. جالب است بدانید پیش از استفاده از نمک‌های یددار، نمک کال طبس در سفره‌های مردم این شهر پیدا می‌شد.
مرتضی‌علی؛ اعجاز هم‌آغوشی
آب‌های سرد و گرم
یکی از خوش آب‌وهواترین مناطق طبس، چشمه مرتضی‌علی است. این چشمه که در 30کیلومتری شهر و 2کیلومتری روستای خرو قرار دارد در اصل شامل سه چشمه آب سرد قنبر، آبگرم مرتضی‌علی در 6کیلومتری چشمه‌اول و چشمه جعفری در یک کیلومتری چشمه‌دوم است. آبگرم مرتضی‌علی از سمت‌راست وارد رودخانه حاصل جوشش آب چشمه قنبر می‌شود اما به دلیل غلظت و اختلاف دمایی زیاد، با آب سرد رودخانه ترکیب نمی‌شود. این ترکیب نشدن و تفکیک آبگرم و سرد تا 300متر بعد از ورود چشمه به رودخانه ادامه دارد. چشمه مرتضی‌علی که بزرگ‌ترین این مجموعه چشمه‌ها محسوب می‌شود خود به عنوان یک حمام طبیعی مورد استفاده مردم است؛ البته برای رسیدن به این مکان باید بعد از عبور از تنگه‌های باریک، حدود 10دقیقه پیاده‌روی داشته باشید.
ازمیغان؛ سرزمین نخلستان و شالیزار
روستای سرسبز ازمیغان که در ۴۰کیلومتری شمال طبس قرار دارد هم از آن مناطقی است که سفر به این شهر بدون رفتن به آن ناتمام است. در ازمیغان همنشینی نخلستان‌های بی‌شمار و شالیزارهای برنج انسان را مسحور خود خواهد کرد. چند رودخانه دائمی در این روستا جریان دارند و گذر این رودخانه‌ها از لابه‌لای سنگ‌ها، چشمه‌ها و آبشارهای زیبایی را به‌وجود آورده است. تخت عروس که سنگ بزرگ سفیدی در کف دره‌ای در نزدیکی ازمیغان است، مزار سیدمحمد‌بن‌جعفر‌طیار، برادرزاده امام‌علی(ع)، آبشار قدمگاه، دو قلعه تاریخی خر دو با نام قلعه دختر در فاصله‌ای اندک از هم و انجیر کوهی ۳۰۰ساله از دیگر جاذبه‌های روستای ازمیغان هستند.
اصفهک زیبا؛ نماد بازگشت به روستا
اِصْفَهْک که در ۳۵کیلومتری شرقی طبس قرار دارد هم از روستاهای زیبای این خطه است که بقای آن را باید نماد همت عالی جوانان روستایی دانست. این روستا در زلزله ۲۵شهریور۱۳۵۷ خراب و البته خالی از سکنه شد اما پس از چندی مردم که در کنار روستا خانه‌هایی برای اسکان موقت با ساختار جدید بنا کرده بودند، تصمیم به بازگشت روستای تاریخی خود گرفتند. قرار گرفتن اصفهک در مجاورت کوه، آب‌وهوای آن را سردتر از طبس کرده و باعث رویش زعفران همراه پونه در آن شده است. همچنین کاشت درختان نارنج بر حسن روستا افزوده است.
کهن دژ ارگی برآمده از عمق تاریخ
ارگ طبس که به نام‌های ارگ کهن و کهن دژ نیز شناخته می‌شود در خیابان
واعظ طبسی این شهر قرار دارد. قدمت این بنا را برخی به پیش از اسلام نسبت می‌دهند اما با توجه به این‌که در کتاب فتوح البلدان، باقیمانده از قرن‌سوم هجری از این بنا نام برده شده حداقل قدمت آن را می‌توان بیش هزار سال دانست. این بنا به‌رغم تخریب گسترده در جریان زلزله سال1357 هنوز یادگارهای مختلفی را از معماری دوره‌های مختلف تاریخی در خود دارد.
نایبند؛ ماسوله کویر
اما بد نیست بدانید طبس، ماسوله هم دارد. در فاصله 210کیلومتری جنوب طبس، روستای نایبند قرار دارد که در دامنه‌های کوهستان اما مشرف به کویر لوت با گستره سوزان و بیابانی قرار گرفته است. این روستا که بیشتر به یک جزیره سبز در میان کویر شباهت دارد، میزبان کشتزارهای گندم و جو به همراه مرکبات گوناگون است و نخلستان‌های زیبا با ساخت پلکانی خانه‌های روستا، جاذبه‌ای تماشایی ایجاد کرده است. همنشینی درختان نخل و پرتقال در این روستا بسیار دوست داشتنی و شیری است؛ البته برج‌های دیده‌بانی، چشمه‌های آبگرم و سرد و پل چوبی کوچک و باریک روستا هم از دیدنی‌های آن است.
امامزاده حسین‌بن‌موسی‌بن‌کاظم(ع)
مهم‌ترین بنای مذهبی طبس، آستان امامزاده حسین‌بن موسی‌‌بن‌کاظم(ع) برادر امام‌رضا(ع) است که در میان مردم این شهر، جایگاهی ویژه دارد. براساس اسناد، اولین ساخت بنای این زیارتگاه را به دوران قرن‌پنجم هجری نسبت می‌دهند. بخش عظیمی از بنای این زیارتگاه در زلزله مخرب سال1357 طبس نابود شد اما آستان‌قدس رضوی آن را مرمت و بازسازی کرد. اغلب مسافرانی که از جنوب‌شرق، جنوب و مرکز کشور قصد سفر به مشهد را دارند، شبی را در فضاهای اقامتی این امامزاده که تلفیقی از معماری سنتی و مدرن است به استراحت می‌پردازند.
سرزمین سیاه
سرزمین سیاه از پدیده‌های نادر و خارق‌العاده زمین شناختی طبس محسوب می‌شود که در ۱۲۰کیلومتری جنوب این شهر و در شمالی‌ترین بخش پناهگاه حیات‌وحش نایبندان قرار دارد. روستای پروده در جنوب‌شرق و معادن زغال‌سنگ پروده در جنوب‌غرب کویر طبس واقع‌شده و بین این دو، جاده خاکی وجود دارد که قسمتی از آن از امتداد دامنه کوه‌هایی که همگی از سنگ‌های سیاه ساخته شده‌اند، می‌گذرد. این منطقه همان سرزمین سیاهی است که به لحاظ وضع ظاهری با گندم بریان شهداد شباهت دارد و حاصل آخرین فعالیت‌های آتشفشانی ایران در دوره کواترنر است. این منطقه از سنگ‌ها و گدازه‌های آتشفشانی سیاه‌رنگ پوشیده شده و به همین دلیل به سرزمین سیاه شهرت دارد.
نایبند؛ ماسوله کویر
اما بد نیست بدانید طبس، ماسوله هم دارد. در فاصله 210کیلومتری جنوب طبس، روستای نایبند قرار دارد که در دامنه‌های کوهستان اما مشرف به کویر لوت با گستره سوزان و بیابانی قرار گرفته است. این روستا که بیشتر به یک جزیره سبز در میان کویر شباهت دارد، میزبان کشتزارهای گندم و جو به همراه مرکبات گوناگون است و نخلستان‌های زیبا با ساخت پلکانی خانه‌های روستا، جاذبه‌ای تماشایی ایجاد کرده است. همنشینی درختان نخل و پرتقال در این روستا بسیار دوست داشتنی و شیری است؛ البته برج‌های دیده‌بانی، چشمه‌های آبگرم و سرد و پل چوبی کوچک و باریک روستا هم از دیدنی‌های آن است.
