قند پارسی در سمرقند
زبان فارسی بهعنوان یکی از ریشه‌دارترین عناصر تمدنی در آسیای مرکزی، بیش از هزار سال است در خاک ازبکستان جاری بوده و همچنان جریان دارد؛ از عصر سامانیان که بخارا و سمرقند به پایتخت‌های علم، ادب و فرهنگ فارسی تبدیل شدند تا حضور بزرگانی چون فردوسی و ابن‌سینا. این زبان نه‌تنها ابزار دیوانسالاری و آموزش بلکه زبان اصلی تولید اندیشه، شعر و معماری در منطقه بوده است. نسخه‌های خطی ارزشمند نگهداری شده در مرکز بزرگ نسخه‌های خطی ابوریحان بیرونی تاشکند، گواه این غنای تاریخی است. با وجود سیاست‌های شوروی که خط فارسی را به سیریلیک تغییر داد، پس از استقلال ازبکستان، زبان فارسی به‌تدریج احیا شد. امروز در دانشگاه شرق‌شناسی تاشکند، دانشگاه دولتی سمرقند و مدرسه عالی مطالعات ایران و افغانستان به‌صورت رسمی و هم بهعنوان زبان تخصصی و هم بهعنوان زبان اصلی رشته‌هایی مانند تاریخ، هنر و مطالعات تمدنی تدریس می‌شود. مراکز تحقیقاتی مانند مؤسسه تاریخ و مرکز تمدن اسلامی نیز پژوهشگران مسلط به فارسی را جذب می‌کنند. پیوند فرهنگی ایران و ازبکستان فراتر از تصور است. ضرب‌المثل‌های مشترک، جشن نوروز با آیین‌های سمنو و خانه‌تکانی، شباهت‌های عمیق معماری سمرقند و بخارا با اصفهان و شیراز و اشتراکات موسیقی مقامی، همه نشان‌دهنده یک حوزه تمدنی واحد هستند. حسن صفرخانی رایزن فرهنگی ایران در ازبکستان و نماینده بنیاد سعدی در این کشور از برگزاری دوره‌های دانش‌افزایی بنیاد سعدی، اعطای بورس تحصیلی و دعوت از اساتید ایرانی، در جهت تقویت این پیوند صحبت کرد. او یادآوری کرد که با وجود گسست ۷۰ساله دوران شوروی، ازبکستان امروز در حال بازخوانی هویت تمدنی خود است و زبان فارسی بهعنوان کلیدی برای دسترسی به این میراث، دوباره جایگاه خود را به‌دست می‌آورد.
نسرین بختیاری-گروه فرهنگ و هنر
زبان فارسی در حوزه تمدنی منطقه ازبکستان در قرون سوم و چهارم هجری که تحت حکومت سامانیان بودند بهعنوان زبان رسمی فرهنگ، ادب و هنر، دیوانسالاری و علم در آسیای مرکزی امروزی شناخته می‌شد و جایگاه ویژه‌ای داشت. در شهرهایی مانند بخارا و سمرقند، این زبان بهعنوان زبان اصلی و علمی منطقه رواج داشت. شاعران بزرگ و شخصیت‌های برجسته‌ای مانند ابوالقاسم فردوسی و ابن‌سینا در این منطقه می‌زیستند و آثار خود را به زبان فارسی خلق کرده‌اند. آنها اهل ادب بودند و علاوه بر آن، منابع علمی این دوره نیز به زبان فارسی نوشته شده است. امروزه نسخه‌های خطی ارزشمندی که در تاشکند، ایران و بسیاری از موزه‌ها و مراکز معتبر نگهداری می‌شوند، نشان‌دهنده غنای این میراث مکتوب است. یکی از رشته‌ها و کارگروه‌های فعال در کشورهای این منطقه کسانی هستند که بر زبان فارسی تسلط دارند و در حوزه میراث مکتوب و نسخه‌های خطی فارسی تحقیق و پژوهش می‌کنند. در ترکیه، کتابخانه سلیمانی و در ازبکستان، مرکز بزرگ نسخه‌های خطی ابوریحان بیرونی از جمله مراکز مهمی هستند که عمده کتاب‌های آنها به زبان فارسی است. در معماری بسیاری از بناهای این منطقه از شعر، خط و ادبیات فارسی استفاده شده است. این موضوع نشان می‌دهد فارسی زبان فرهنگ، مدنیت، ادب و شعر در منطقه بوده و آثار بزرگی را خلق کرده است. این ویژگی‌ها باعث شده حکمرانانی که در این منطقه بودند و بعدها دامنه حکمرانی خود را به شبه‌قاره هند، بالکان، آناتولی و قفقاز گسترش دادند، از زبان فارسی بهعنوان منشاء تولید علم، اندیشه، فرهنگ، معماری و موسیقی استفاده کنند. بنابراین سابقه زبان فارسی در این منطقه بیش از هزار سال است که بهعنوان زبان برجسته فرهنگ، ادب و معماری شناخته می‌شود. نکته مهم دیگری که باید به آن اشاره کرد، تداوم جایگاه زبان فارسی بهعنوان زبان علم، فرهنگ و ادب در این منطقه تا دوره‌های بعدی، از جمله دوران تزارهای روسیه و حکومت خانات و حتی اوایل دوران شوروی است.
زبان فارسی پس از تحولاتی که در این منطقه در حوزه سیاست اتفاق افتاد دچار چه تحولات و تغییراتی شد؟
سال ۱۹۳۹ خط فارسی بهعنوان خط رسمی مورد استفاده قرار می‌گرفت اما پس از آن ممنوع و خط سیریلیک و روسی رواج پیدا می‌کند. با تسلط تزارهای روسیه و سپس حکومت سوسیالیستی شوروی، سیاستی اتخاذ شد که هدف آن دور کردن مردم از هویت بومی‌شان بود. به همین دلیل، به‌تدریج زبان روسی بهعنوان رویکرد اصلی در منطقه جایگزین شد. البته در دوره‌های بعدی، زبان فارسی با خط سیریلیک برای تاجیک‌زبانان مطرح شد تا بتوانند به زبان فارسی_ که در آن زمان تاجیکی نامیده می‌شد_ بنویسند؛ درست همان‌طور که زبان ازبکی نیز با خط سیریلیک جایگزین خط عربی شد. این روند تا زمان فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ ادامه داشت. پس از آن، به آرامی بحث احیای زبان فارسی شکل گرفت. البته حتی در دوران شوروی نیز در حوزه شرق‌شناسی مراکزی وجود داشتند که برای محققان، مترجمان و کسانی که می‌خواستند در حوزه تمدنی ایران مطالعه کنند، به زبان فارسی فعالیت می‌کردند اما پس از انحلال شوروی، زبان فارسی بهعنوان یک زبان دانشگاهی در دانشگاه شرق‌شناسی ازبکستان مطرح شد و به‌صورت رسمی دانشجو پذیرفت. امروز شاهد وجود مدارس تاجیکی در منطقه ازبکستان هستیم که به زبان تاجیکی (با خط سیریلیک) تدریس می‌کنند و در برخی مدارس، زبان فارسی بهعنوان زبان دوم یا حتی زبان خارجی تدریس می‌شود. این روند توسعه یافت و به «مدرسه عالی مطالعات ایران و افغانستان» تبدیل شد که در آن زبان فارسی بهعنوان زبان دانشگاهی تدریس می‌شود. در دانشگاه دولتی سمرقند، زبان فارسی ذیل عنوان زبان تاجیکی تدریس می‌شود و مراکز رسمی دیگری نیز وجود دارند که به آموزش زبان فارسی می‌پردازند.
