«جام‌جم» ویژگی‌های سال تحصیلی جدید دانشگاه‌ها را در گفتوگو با کارشناسان بررسی می‌کند
بازگشت دانشگاه‌ها با ماموریت‌های تازه
سال تحصیلی جدید دانشگاه‌ها پس از جنگ در حالی آغاز می‌شود که آموزش عالی با مجموعه‌ای از پرسش‌های تازه درباره شیوه آموزش، ارتباط با دانشجویان و نقش دانشگاه در شرایط بحرانی روبه‌روست.
زهرا حامدی - گروه جامعه
بازگشت به کلاس‌های درس، در کنار تقویت زیرساخت‌های آموزش مجازی و استفاده از هوش مصنوعی، تنها بخشی از تغییراتی است که دانشگاه‌ها برای دوره جدید به آن نیاز دارند؛ چراکه تجربه جنگ نشان داد دانشگاه، علاوه بر آموزش و پژوهش، می‌تواند بخشی از ظرفیت علمی و انسانی خود را برای مواجهه با نیازهای جامعه نیز به کار گیرد. در این میان، شاید یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های سال تحصیلی جدید، تقویت تعامل میان استاد و دانشجوست؛ ارتباطی که فراتر از انتقال دانش تخصصی، می‌تواند به افزایش آگاهی اجتماعی، شناخت مسائل روز و آمادگی بیشتر نسل جوان برای مواجهه با شرایط دشوار کمک کند. از سوی دیگر، دانشگاه‌ها باید همزمان با حفظ آموزش حضوری، زیرساخت‌های آموزش مجازی را نیز تقویت کرده و ظرفیت‌های جدیدی مانند هوش مصنوعی را در خدمت آموزش و پژوهش قرار دهند. در چنین شرایطی، بازتعریف نقش دانشگاه و استفاده از ظرفیت استادان و دانشجویان برای پاسخ به نیازهای جامعه، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
دانشگاه فقط محل انتقال دانش نیست
مسعود میرزایی‌شهرابی، رئیس پیشین و عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفتوگو با جام‌جم با تأکید بر ضرورت تقویت تعامل استادان و دانشجویان، گفت: هرچه ارتباط ما با جوانان بیشتر شود و فاصله میان استاد و دانشجو کاهش پیدا کند، می‌توان از ظرفیت و توانمندی آنها بهتر استفاده کرد. ازاین‌رو سال تحصیلی جدید، در کنار آموزش علمی باید به دانشجویان درباره جامعه، مسائل اجتماعی، شناخت کشور و تحولات سیاسی منطقه و جهان نیز آگاهی داده شود، چراکه دانشگاه صرفا محل انتقال دانش تخصصی نیست و استادان باید فرصت بیشتری برای گفتوگو ارتباط با دانشجویان داشته باشند.
به گفته میرزایی‌شهرابی، متأسفانه بسیاری از استادان پس از پایان کلاس، تعامل خود را با دانشجویان قطع می‌کنند، در حالی که جوانان نیازمند گفتوگو، راهنمایی و تجربه‌اند. بنابراین اگر این تعامل به‌درستی شکل بگیرد، دانشگاه می‌تواند در آگاهی‌بخشی و افزایش تاب‌آوری دانشجویان نقش مؤثرتری ایفا کند.
لزوم بازخوانی تجربه جهاد علمی
تجربه‌های گذشته در حوزه آموزش عالی نشان می‌دهد که تحقق اهداف علمی و دانشگاهی، تنها به سیاست‌گذاری و تعیین مسیرهای کلان محدود نمی‌شود و به همراهی و مشارکت فعال دانشگاهیان و دانشجویان نیز نیاز دارد. در‌واقع، هر زمان میان سیاست‌های علمی کشور و ظرفیت دانشگاه‌ها و نسل جوان ارتباط مؤثری شکل گرفته، امکان حرکت در مسیرهای جدید و دستیابی به اهداف علمی نیز بیشتر شده است.
رئیس پیشین دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تجربه سیاست‌گذاری علمی کشور گفت: سال ۱۳۷۵ موضوع «جهاد علمی» مطرح شد و نتیجه آن، حرکت علمی کشور و قرار گرفتن ایران در رتبه نخست علمی منطقه پس از سال‌ها بود. بعد از آن، موضوع «جهاد‌فناوری» مطرح شد اما این جریان به همان شکل ادامه نیافت. به گفته او، این تجربه نشان می‌دهد که صرفا طرح یک عنوان یا تعیین یک هدف کلان کافی نیست و برای تحقق آن، باید زمینه مشارکت واقعی دانشگاهیان و جوانان فراهم شود و ارتباط آنها با مسائل و نیازهای کشور شکل بگیرد. چراکه در چنین شرایطی، دانشگاه نمی‌تواند خود را صرفا به کلاس درس و انتقال مطالب تخصصی محدود کند؛ بلکه باید بستری برای گفتوگو، شناخت مسائل کشور و مشارکت دانشجویان در حل مشکلات فراهم شود. به همین دلیل، استادان شناخته‌شده و صاحب‌اعتبار دانشگاه باید ارتباط بیشتری با دانشجویان برقرار کنند و در کنار آموزش تخصصی، نقش هدایتگر و اجتماعی خود را نیز ایفا کنند. ارتباط نزدیک‌تر استاد و دانشجو می‌تواند به انتقال تجربه، افزایش انگیزه و شکل‌گیری نگاه مسئولانه‌تر در میان نسل جوان کمک کند و ظرفیت دانشگاه را برای پاسخگویی به مسائل جامعه افزایش دهد.
دانشگاه در شرایط جنگی چه وظیفه‌ای دارد؟
تداوم فعالیت دانشگاه‌ها در شرایط بحرانی، نیازمند نگاهی متفاوت به شیوه آموزش و اولویت‌های دانشگاهی نیز هست؛ نگاهی که ضمن حفظ آموزش حضوری، اقتضائات شرایط جنگی را نیز در سیاست‌گذاری‌های آموزشی و پژوهشی لحاظ کند. به‌گفته معتمدی نگاه سیاست‌گذار به شرایط جنگی می‌تواند بر تاب‌آوری جامعه نیز اثر بگذارد. اگر جنگ کوتاه‌مدت تلقی شود، ممکن است جامعه نیز انتظار داشته باشد این شرایط خیلی زود پایان پیدا کند، در حالی که واقعیت‌های موجود نشان داد جنگ طولانی شده و احتمال تداوم آن وجود دارد. بنابراین آموزش حضوری باید حفظ شود اما در عین حال نظام آموزشی در شرایط جنگی باید متناسب با این وضعیت عمل کند. همچنین جهت‌گیری‌های پژوهشی، فرهنگی و علمی دانشگاه‌ها باید با نیازهای کشور در چنین شرایطی هماهنگ شود و دانشگاهیان بخشی از مطالبات و نیازهای موجود در میدان را مورد توجه قرار دهند.
معتمدی همچنین با تأکید بر ضرورت بازتعریف اولویت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها گفت: باید مشخص شود در شرایط جنگی وظیفه دانشگاه چیست و چگونه می‌توان از ظرفیت علمی دانشگاهیان برای کمک به کشور استفاده کرد. این موضوع باید در دستورالعمل‌های فرهنگی، آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد. حتی اولویت رساله‌ها و پایان‌نامه‌های دکتری نیز می‌تواند متناسب با شرایط موجود تعریف شود تا بخشی از ظرفیت پژوهشی کشور به موضوعاتی اختصاص پیدا کند که با نیازهای امروز جامعه و شرایط جنگی ارتباط بیشتری‌دارد.
دانشگاه باید کنار جامعه بایستد
اما بازگشت دانشگاه‌ها به روال آموزشی پس از جنگ، تنها به از سرگیری کلاس‌های درس محدود نمی‌شود؛ چالش‌های اخیر در کشور نشان داد که آموزش عالی برای تداوم فعالیت خود، به سیاست‌گذاری متناسب با شرایط جدید و بازتعریف بخشی از اولویت‌های آموزشی، پژوهشی و اجتماعی نیاز دارد. در این میان، حفظ آموزش حضوری در کنار فعال‌کردن ظرفیت علمی و اجتماعی دانشگاه‌ها برای پاسخ به نیازهای جامعه، می‌تواند بخشی از مسیر دانشگاه‌ها در دوره پس از جنگ باشد. در همین راستا عبدالله معتمدی، رئیس پیشین و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با جام‌جم بر ضرورت حفظ آموزش حضوری، توجه به نیازهای جدید در فعالیت‌های پژوهشی و فرهنگی و استفاده از ظرفیت استادان و دانشجویان برای کمک به جامعه و خانواده‌های آسیب‌دیده تأکید کرد. به‌گفته وی، با آغاز جنگ، آموزش‌وپرورش و بخشی از آموزش عالی به سمت آموزش مجازی رفتند، در حالی که تجربه بسیاری از کشورهایی که در سال‌های اخیر با جنگ مواجه بوده‌اند، نشان می‌دهد حتی در چنین شرایطی نیز آموزش حضوری به‌طور کامل تعطیل نشده است. در برخی موارد، اگر امکان حضور کامل دانش‌آموزان در مدرسه وجود نداشته، ساعات آنان کاهش یافته، اما ارتباط حضوری همچنان حفظ شده است؛ چراکه بودن افراد در کنار یکدیگر در شرایط جنگی، در سطوح مختلف آموزشی، می‌تواند آثار مثبتی داشته باشد. آموزش حضوری علاوه بر کارکرد آموزشی، فرصتی برای کمک افراد به یکدیگر و افزایش تاب‌آوری اجتماعی فراهم می‌کند و باعث می‌شود افراد بتوانند شرایط دشوار موجود را بهتر پشت‌سر بگذارند.
دانشگاه فقط محل انتقال دانش نیست
مسعود میرزایی‌شهرابی، رئیس پیشین و عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفتوگو با جام‌جم با تأکید بر ضرورت تقویت تعامل استادان و دانشجویان، گفت: هرچه ارتباط ما با جوانان بیشتر شود و فاصله میان استاد و دانشجو کاهش پیدا کند، می‌توان از ظرفیت و توانمندی آنها بهتر استفاده کرد. ازاین‌رو سال تحصیلی جدید، در کنار آموزش علمی باید به دانشجویان درباره جامعه، مسائل اجتماعی، شناخت کشور و تحولات سیاسی منطقه و جهان نیز آگاهی داده شود، چراکه دانشگاه صرفا محل انتقال دانش تخصصی نیست و استادان باید فرصت بیشتری برای گفتوگو ارتباط با دانشجویان داشته باشند.
به گفته میرزایی‌شهرابی، متأسفانه بسیاری از استادان پس از پایان کلاس، تعامل خود را با دانشجویان قطع می‌کنند، در حالی که جوانان نیازمند گفتوگو، راهنمایی و تجربه‌اند. بنابراین اگر این تعامل به‌درستی شکل بگیرد، دانشگاه می‌تواند در آگاهی‌بخشی و افزایش تاب‌آوری دانشجویان نقش مؤثرتری ایفا کند.
لزوم بازخوانی تجربه جهاد علمی
تجربه‌های گذشته در حوزه آموزش عالی نشان می‌دهد که تحقق اهداف علمی و دانشگاهی، تنها به سیاست‌گذاری و تعیین مسیرهای کلان محدود نمی‌شود و به همراهی و مشارکت فعال دانشگاهیان و دانشجویان نیز نیاز دارد. در‌واقع، هر زمان میان سیاست‌های علمی کشور و ظرفیت دانشگاه‌ها و نسل جوان ارتباط مؤثری شکل گرفته، امکان حرکت در مسیرهای جدید و دستیابی به اهداف علمی نیز بیشتر شده است.
رئیس پیشین دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تجربه سیاست‌گذاری علمی کشور گفت: سال ۱۳۷۵ موضوع «جهاد علمی» مطرح شد و نتیجه آن، حرکت علمی کشور و قرار گرفتن ایران در رتبه نخست علمی منطقه پس از سال‌ها بود. بعد از آن، موضوع «جهاد‌فناوری» مطرح شد اما این جریان به همان شکل ادامه نیافت. به گفته او، این تجربه نشان می‌دهد که صرفا طرح یک عنوان یا تعیین یک هدف کلان کافی نیست و برای تحقق آن، باید زمینه مشارکت واقعی دانشگاهیان و جوانان فراهم شود و ارتباط آنها با مسائل و نیازهای کشور شکل بگیرد. چراکه در چنین شرایطی، دانشگاه نمی‌تواند خود را صرفا به کلاس درس و انتقال مطالب تخصصی محدود کند؛ بلکه باید بستری برای گفتوگو، شناخت مسائل کشور و مشارکت دانشجویان در حل مشکلات فراهم شود. به همین دلیل، استادان شناخته‌شده و صاحب‌اعتبار دانشگاه باید ارتباط بیشتری با دانشجویان برقرار کنند و در کنار آموزش تخصصی، نقش هدایتگر و اجتماعی خود را نیز ایفا کنند. ارتباط نزدیک‌تر استاد و دانشجو می‌تواند به انتقال تجربه، افزایش انگیزه و شکل‌گیری نگاه مسئولانه‌تر در میان نسل جوان کمک کند و ظرفیت دانشگاه را برای پاسخگویی به مسائل جامعه افزایش دهد.
دانشگاه در شرایط جنگی چه وظیفه‌ای دارد؟
تداوم فعالیت دانشگاه‌ها در شرایط بحرانی، نیازمند نگاهی متفاوت به شیوه آموزش و اولویت‌های دانشگاهی نیز هست؛ نگاهی که ضمن حفظ آموزش حضوری، اقتضائات شرایط جنگی را نیز در سیاست‌گذاری‌های آموزشی و پژوهشی لحاظ کند. به‌گفته معتمدی نگاه سیاست‌گذار به شرایط جنگی می‌تواند بر تاب‌آوری جامعه نیز اثر بگذارد. اگر جنگ کوتاه‌مدت تلقی شود، ممکن است جامعه نیز انتظار داشته باشد این شرایط خیلی زود پایان پیدا کند، در حالی که واقعیت‌های موجود نشان داد جنگ طولانی شده و احتمال تداوم آن وجود دارد. بنابراین آموزش حضوری باید حفظ شود اما در عین حال نظام آموزشی در شرایط جنگی باید متناسب با این وضعیت عمل کند. همچنین جهت‌گیری‌های پژوهشی، فرهنگی و علمی دانشگاه‌ها باید با نیازهای کشور در چنین شرایطی هماهنگ شود و دانشگاهیان بخشی از مطالبات و نیازهای موجود در میدان را مورد توجه قرار دهند.
معتمدی همچنین با تأکید بر ضرورت بازتعریف اولویت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها گفت: باید مشخص شود در شرایط جنگی وظیفه دانشگاه چیست و چگونه می‌توان از ظرفیت علمی دانشگاهیان برای کمک به کشور استفاده کرد. این موضوع باید در دستورالعمل‌های فرهنگی، آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد. حتی اولویت رساله‌ها و پایان‌نامه‌های دکتری نیز می‌تواند متناسب با شرایط موجود تعریف شود تا بخشی از ظرفیت پژوهشی کشور به موضوعاتی اختصاص پیدا کند که با نیازهای امروز جامعه و شرایط جنگی ارتباط بیشتری‌دارد.
دانشگاه باید کنار جامعه بایستد
اما بازگشت دانشگاه‌ها به روال آموزشی پس از جنگ، تنها به از سرگیری کلاس‌های درس محدود نمی‌شود؛ چالش‌های اخیر در کشور نشان داد که آموزش عالی برای تداوم فعالیت خود، به سیاست‌گذاری متناسب با شرایط جدید و بازتعریف بخشی از اولویت‌های آموزشی، پژوهشی و اجتماعی نیاز دارد. در این میان، حفظ آموزش حضوری در کنار فعال‌کردن ظرفیت علمی و اجتماعی دانشگاه‌ها برای پاسخ به نیازهای جامعه، می‌تواند بخشی از مسیر دانشگاه‌ها در دوره پس از جنگ باشد. در همین راستا عبدالله معتمدی، رئیس پیشین و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با جام‌جم بر ضرورت حفظ آموزش حضوری، توجه به نیازهای جدید در فعالیت‌های پژوهشی و فرهنگی و استفاده از ظرفیت استادان و دانشجویان برای کمک به جامعه و خانواده‌های آسیب‌دیده تأکید کرد. به‌گفته وی، با آغاز جنگ، آموزش‌وپرورش و بخشی از آموزش عالی به سمت آموزش مجازی رفتند، در حالی که تجربه بسیاری از کشورهایی که در سال‌های اخیر با جنگ مواجه بوده‌اند، نشان می‌دهد حتی در چنین شرایطی نیز آموزش حضوری به‌طور کامل تعطیل نشده است. در برخی موارد، اگر امکان حضور کامل دانش‌آموزان در مدرسه وجود نداشته، ساعات آنان کاهش یافته، اما ارتباط حضوری همچنان حفظ شده است؛ چراکه بودن افراد در کنار یکدیگر در شرایط جنگی، در سطوح مختلف آموزشی، می‌تواند آثار مثبتی داشته باشد. آموزش حضوری علاوه بر کارکرد آموزشی، فرصتی برای کمک افراد به یکدیگر و افزایش تاب‌آوری اجتماعی فراهم می‌کند و باعث می‌شود افراد بتوانند شرایط دشوار موجود را بهتر پشت‌سر بگذارند.
ضمیمه ویژه نامه
