در شرایطی که آمریکا پس از ماه‌ها تقابل نظامی و فشار اقتصادی همچنان به زیاده‌خواهی خود دست نیافته است، تحرکات دیپلماتیک اخیر نشان می‌دهد مسأله جنگ با ایران دیگر صرفا یک موضوع دوجانبه میان تهران و واشنگتن نیست‌؛ بلکه به مسأله‌ای با ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شده است. 
   
سفر نماینده ویژه چین‌؛ رایزنی درباره آینده امنیت منطقه
یکی از مهم‌ترین تحولات دیپلماتیک روزهای اخیر، سفر ژای جون، نماینده ویژه دولت چین در امور خاورمیانه به تهران است. این مقام چینی روز یکشنبه ۱۷ آبان با علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، مجید تخت‌روانچی، معاون سیاسی وزیر امور خارجه و محمدعلی‌بک، مدیرکل خلیج‌فارس وزارت امور خارجه دیدار و درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقه‌ای گفت‌وگو کرد. 
در این دیدارها، علاوه بر بررسی روابط راهبردی تهران و پکن، بحران یمن و ضرورت حل‌وفصل سیاسی آن و همچنین چارچوب امنیتی آینده منطقه مورد بحث قرار گرفت. اهمیت این سفر زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم برنامه دیپلماتیک چین تنها به تهران محدود نیست و سفر به عمان و عربستان نیز در دستور کار ژای جون قرار دارد. به نظر می‌رسد پکن درصدد پیگیری یک چارچوب منطقه‌ای برای کاهش تنش و بازتعریف ترتیبات امنیتی خاورمیانه است‌؛ چارچوبی که بدون در نظر گرفتن جایگاه ایران و منافع امنیتی آن اساسا قابل تحقق نخواهد بود. 
   
سفر محرمانه نخست‌وزیر عراق
در تحولی مهم، سفیر عراق در تهران دیروز سفر علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق به تهران را تأیید کرد. یاسر عبدالزهراء الحجاج اعلام کرد که این سفر با ماهیتی خاص و غیرعلنی و با هدف بررسی راهکارهای کاهش تنش و جلوگیری از گسترش جنگ در منطقه انجام شده است. این سفر چندساعته روز جمعه انجام شد و نخست‌وزیر عراق و هیأت همراه با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس هیأت مذاکره‌کننده ایران، دیدار و گفت‌وگو کردند. محور اصلی این دیدار، تلاش‌های بغداد برای پایان جنگ میان ایران و آمریکا بود. در این نشست، قالیباف ضمن قدردانی از تلاش‌های عراق، با تشریح طرح دو روزه ایران بر ضرورت احترام آمریکا به حقوق و مطالبات ایران برای پیشبرد هرگونه روند سیاسی تأکید کرد. این سفر در ادامه تحرکات عراق برای جلوگیری از گسترش جنگ انجام شده است. بغداد که خود از پیامدهای امنیتی و اقتصادی درگیری‌ها آسیب دیده، تلاش دارد مانع تبدیل شدن خاک این کشور به میدان تقابل قدرت‌های خارجی شود. نکته قابل توجه آن که سفر محرمانه نخست‌وزیر عراق به تهران همزمان با گزارش‌هایی درباره انتقال پیام آمریکا از طریق هیأت عراقی انجام شده است. شبکه الحدث پیش‌تر از سفر هیأتی عراقی به تهران و انتقال پیامی از واشنگتن خبر داده بود‌؛ هرچند محتوای پیام و جزئیات آن به‌صورت رسمی اعلام نشده است. 
   
اردوغان به ترامپ هشدار داد
همزمان، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه روز دوشنبه در بازگشت از سفر جمهوری آذربایجان، موضع آنکارا درباره احتمال آغاز موج جدید حملات علیه ایران را اعلام کرد. اردوغان گفت ترکیه خواهان آغاز مجدد حملات علیه ایران نیست و نگرانی‌های خود را در این باره در گفت‌وگو با دونالد ترامپ مطرح کرده است. وی با تأکید بر این‌که آنکارا آماده ایفای نقش برای باز کردن مسیر صلح و دیپلماسی است، اظهار داشت که امیدوار است عقلانیت حاکم شود و منطقه از لبه پرتگاه بازگردد. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که ترکیه در روزهای اخیر تماس‌های متعددی با طرف‌های مختلف داشته و تلاش کرده از گسترش درگیری‌ها جلوگیری کند. اهمیت این موضع‌گیری آنجاست که نگرانی از پیامدهای جنگ علیه ایران، اکنون به یکی از دغدغه‌های آشکار کشورهای همسایه و منطقه تبدیل شده است. 
 
مطالبه حقوق ملت ایران غیرمنطقی نیست
در سوی دیگر تحولات، مواضع وزارت امور خارجه ایران درباره هرگونه مذاکره با آمریکا همچنان بر ضرورت تحقق پیش‌شرط‌های تهران استوار است. 
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در واکنش به اظهارات مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، درباره غیرمنطقی و مضحک خواندن مطالبات ایران، تأکید کرد که پیگیری حقوق و منافع ملت ایران اقدامی غیرمنطقی نیست. 
بقایی تصریح کرد آمریکا پیش از آغاز روند هر مذاکراتی باید تحریم‌های غیرقانونی، محاصره دریایی و جنگ در همه جبهه‌ها را متوقف کند. 
وی همچنین از تداوم ابتکار دو روزه ایران خبر داد و تأکید کرد این طرح در صورت اجرای مطالبات تهران از سوی واشنگتن، می‌تواند ظرف ۴۸ ساعت زمینه‌ساز تحولات مثبت و بازگشت امنیت به تنگه هرمز و خلیج‌فارس شود. 
این موضع‌گیری در پاسخ به اظهارات وزیر خارجه آمریکا صورت گرفت که شروط ایران را غیرقابل قبول توصیف کرده بود. 
بقایی همچنین تأکید کرده است ایران اورانیوم غنی‌شده خود را به خارج از کشور منتقل نخواهد کرد و با توجه به حملات صورت‌گرفته به تأسیسات هسته‌ای، بازرسی از تأسیسات آسیب‌دیده نیز نیازمند ترتیبات و ملاحظات مشخص است. 
این مواضع نشان می‌دهد تهران حاضر نیست پرونده هسته‌ای و حقوق راهبردی کشور را به بهای دستیابی به یک توافق سیاسی شتاب‌زده واگذار کند. 
   
تجربه گذشته چه می‌گوید؟
همزمان با این تحولات، گزارش‌ها حاکی از آن است که دونالد ترامپ قرار است با نخست‌وزیر قطر، یکی از میانجی‌های اصلی ارتباط تهران و واشنگتن دیدار کند. این تحرکات در شرایطی انجام می‌شود که دولت آمریکا از یک طرف به دنبال استفاده از مسیرهای میانجیگری است و از طرف دیگر همچنان بر سیاست فشار اقتصادی و محاصره دریایی علیه ایران و تهدید به حمله پافشاری می‌کند. 
در این میان، تجربه مذاکرات گذشته با آمریکا نمی‌تواند از محاسبات تهران کنار گذاشته شود. تجربه تفاهم‌ها و گفت‌وگوهای پیشین، به‌ویژه آنچه در جریان مذاکرات منتهی به تفاهم اسلام‌آباد رخ داد، نشان داده است که امضای یک سند یا اعلام توافق سیاسی به‌تنهایی تضمین‌کننده اجرای تعهدات طرف آمریکایی نیست. 
واشنگتن در مقاطع مختلف از فضای گفت‌وگو برای مدیریت فشارهای سیاسی و نظامی خود استفاده کرده و حتی در میانه فرآیندهای دیپلماتیک، اقدام نظامی علیه ایران انجام داده است. 
از این منظر، تکرار ادبیات آمادگی برای مذاکره بدون توجه به ضمانت‌های اجرایی و رفتار گذشته آمریکا، می‌تواند هزینه‌های سیاسی و راهبردی برای کشور ایجاد کند. 
مذاکره زمانی معنا دارد که طرف مقابل به تعهدات خود پایبند باشد‌؛ نه آن‌که از یک سو از دیپلماسی سخن بگوید و از سوی دیگر تحریم، محاصره و تهدید نظامی را ادامه دهد. 
   
تهران در مرکز معادلات‌؛ دیپلماسی در کنار اقتدار ملی
مجموع تحولات روزهای اخیر، این واقعیت مهم را برجسته می‌کند که ایران همچنان یکی از بازیگران اصلی تعیین‌کننده در آینده امنیت خاورمیانه است. 
کشورهایی که در ماه‌های گذشته نسبت به پیامدهای جنگ هشدار داده‌اند، اکنون برای کاهش تنش و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها به رایزنی با تهران روی آورده‌اند. 
در چنین شرایطی، حفظ انسجام داخلی، تقویت توان بازدارندگی، گسترش روابط راهبردی با کشورهای مستقل و بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های دیپلماتیک اهمیت دوچندان دارد. 
پیام اصلی تحولات اخیر این است که مسیر حل بحران منطقه از نادیده گرفتن حقوق ایران و تحمیل خواسته‌های واشنگتن نمی‌گذرد. تهران نه موضوعی حاشیه‌ای در معادلات جهانی است و نه حقوق ملت ایران با وعده‌های تکراری و توافق‌های بدون ضمانت قابل معامله خواهد بود. 
تهران امروز در کانون رایزنی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی قرار دارد‌ اما آنچه باید در هر مسیر دیپلماتیک حفظ شود، استقلال تصمیم‌گیری، منافع ملی و اقتدار جمهوری اسلامی ایران است.