فیزیکدان برجسته، نظریه پرداز علم دینی و بنیانگذار فلسفه علم در ایران
در میان چهرههای علمی معاصر ایران، برخی را نه فقط به اعتبار رشته تخصصی و دستاوردهای دانشگاهیشان، بلکه باید بهدلیل وسعت نگاه و نوع مواجههشان با دانش به یاد آورد. دکتر مهدی گلشنی از همین گروه بود؛ فیزیکدانی که در کنار فعالیت تخصصی در حوزه ذرات بنیادی، به فلسفه، حکمت اسلامی، الهیات و نسبت میان علم و دین نیز توجه داشت و تلاش میکرد میان قلمروهایی که در فضای دانشگاهی بهتدریج از یکدیگر فاصله گرفتهاند، پیوند برقرار کند.
روز سیام آبان ۱۴۰۵، جامعه علمی ایران یکی از چهرههای کمنظیر خود را از دست داد. مهدی گلشنی، استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف و بنیانگذار گروه فلسفه علم این دانشگاه، در 87 سالگی درگذشت. او نه فقط یک فیزیکدان برجسته، بلکه اندیشمندی بود که مرزهای میان علم تجربی و تأملات فلسفی را بهطور جدی به پرسش گرفت و نسلهایی از دانشجویان را با این پرسشها آشنا کرد.
گلشنی اول بهمن ۱۳۱۷ در اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات دبیرستان را در مدرسه ادب گذراند و سپس برای ادامه تحصیل به تهران آمد. کارشناسی فیزیک را از دانشگاه تهران گرفت و پس از آن راهی ایالاتمتحده شد. در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، در گرایش ذرات بنیادی دکتری گرفت و در سال ۱۳۴۸ به ایران بازگشت. فعالیت دانشگاهیاش را در دانشگاه صنعتیشریف آغاز کرد و بهتدریج به یکی از استادان اثرگذار این دانشگاه تبدیل شد. در سال ۱۳۶۴ به مرتبه استادی رسید و سالها ریاست دانشکده فیزیک را
برعهده داشت. اما آنچه گلشنی را از بسیاری از فیزیکدانان همنسل خود متمایز میکرد، توجه جدی او به فلسفه علم بود. او در دهههای 70 و 80 شمسی، زمانی که فلسفه علم هنوز در فضای دانشگاهی ایران جایگاه تثبیتشدهای نداشت، گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف را پایهگذاری کرد. این گروه نه فقط محلی برای تدریس نظریههای کلاسیک فلسفه علم، بلکه فضایی برای گفتوگو درباره نسبت علم و دین، محدودیتهای روش علمی و جایگاه متافیزیک در فیزیک معاصر شد. گلشنی بارها تأکید میکرد که فیزیک مدرن، بهویژه فیزیک کوانتومی و کیهانشناسی، پرسشهایی مطرح میکند که پاسخ آنها صرفا در چارچوب فرمولها و آزمایشگاهها نمیگنجد.
آثار او بازتاب همین دغدغههاست. کتاب «تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر» یکی از شناختهشدهترین نوشتههای اوست که در آن نظرات فیلسوفان و فیزیکدانانی چون بور، اینشتین، هایزنبرگ و دیگران را با دقت بررسی کرده است. در «از علم سکولار تا علم دینی» و «قرآن و علوم طبیعت» نیز تلاش کرد نشان دهد که چگونه میتوان میان یافتههای علمی و جهانبینی دینی نسبتی معقول برقرار کرد، بدون آنکه یکی را به نفع دیگری قربانی کرد. او منتقد سرسخت علمگرایی افراطی بود و معتقد بود که تقلیل همه حقیقت به آنچه علم تجربی میتواند اندازهگیری کند، خود نوعی جزماندیشی است. گلشنی عضو پیوسته فرهنگستان علوم بود و سالها در شورای عالی انقلاب فرهنگی
حضور داشت. ترجمه فیزیک هالیدی ــ رزنیک نیز ازجمله کارهای اوست که نسلهای متعددی از دانشجویان فیزیک با آن آشنا شدهاند. جوایز متعددی ازجمله عنوان چهره ماندگار عرصه فیزیک و جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به او تعلق گرفت اما شاید مهمترین میراثش، شاگردانی باشند که تحتتأثیر رویکرد میانرشتهای او قرار گرفتند. در سالهای اخیر، گلشنی کمتر در عرصه عمومی ظاهر میشد اما نوشتهها و سخنرانیهایش همچنان مورد مراجعه بود. او فیزیکدان بود اما فیزیک را نه بهعنوان مجموعهای از فرمولهای بیروح، بلکه بهعنوان راهی برای فهم جهان میدید؛ راهی که باید با تأمل فلسفی و آگاهی از محدودیتهای معرفت بشری همراه باشد. درگذشت او یادآور اهمیت کسانی است که در فضای تخصصی خود، افقهای وسیعتری را جستوجو میکنند. جامعه علمی ایران امروز یکی از معلمان جدی خود را از دست داده است؛ معلمی که هم فیزیک میدانست و هم میدانست فیزیک به تنهایی کافی نیست.
پیامهای تسلیت شخصیتهای علمی و سیاسی
در پی درگذشت دکتر مهدی گلشنی، چندین شخصیت علمی و سیاسی با صدور پیام، بر جنبههایی از کارنامه او تأکید کردند که با میراث فکریاش همخوانی دارد؛ بهویژه پیوند فیزیک و فلسفه و تلاش برای تبیین نسبت علم و دین.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در پیام خود نوشت که گلشنی عمر پربار خویش را در مسیر اعتلای دانش فیزیک، گسترش فلسفه علم و تبیین پیوند علم و دین سپری کرد و با تربیت نسلهای متعدد دانشجویان، میراثی ارزشمند برای جامعه علمی و دانشگاهی کشور به یادگار گذاشت. او این ضایعه را به خانواده، فرهنگستان علوم، دانشگاه صنعتی شریف و شاگردان آن مرحوم تسلیت گفت.
علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی، گلشنی را فیزیکدان برجسته و چهره ماندگار علم و معرفت خواند و تأکید کرد که نام و یاد او در سپهر علم و اندیشه ایران ماندگار خواهد ماند و میراث علمی و فکریاش چراغ راه آیندگان است.
رضا داوریاردکانی، استاد فلسفه و رئیس پیشین فرهنگستان علوم، گلشنی را فیزیکدانی ممتاز و دانشمندی جامعالاطراف خواند که علاوه بر آثار مهم در فیزیک، در حوزههای فلسفه علم و مباحث علم و دین نیز تحقیق کرد و آثاری ممتاز پدید آورد که حتی در خارج از ایران مورد توجه قرار گرفت.
داوری خاطرنشان کرد که گلشنی با علاقه و وسواس، غم علم خورد و سیاستگذاریها و برنامهریزیهای علم و آموزش را با جدیت نقد کرد.
همچنین موسی نجفی، استاد تمام دانشگاه نیز در پیامی درگذشت دکتر مهدی گلشنی متفکر برجسته دو حوزه علوم پایه و علوم انسانی را تسلیت گفت و تاکید کرد: فقدان این شخصیت علمی برای همه ما و خیل عظیم ارادتمندانش هر چند سخت و مصیبتبار خواهد بود ولی توجه هر چه بیشتر و رجوع عالمانه و عمیقتر به منابع محققانه و ارزشمند تالیفی وی شاید بتواند از بار جانکاه مصیبت مرگش بکاهد.
محمود شالوئی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در پیام خود گلشنی را از مفاخر روزگار دانست که افقهای بلند علوم تجربی و فیزیک نظری را با ژرفای حکمت الهی و اندیشه فلسفی پیوند زد و عمر خود را صرف تبیین نسبت میان علم و دین و تربیت نسلهای فرهیخته کرد. او آثار گلشنی در فلسفه علم و فیزیک بنیادی را سرمایهای ماندگار برای پژوهشگران و دانشجویان توصیف کرد.
سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری کشور نیز با اشاره به جایگاه گلشنی بهعنوان پیشگام فلسفه علم، تأکید کرد که او عمر خود را در مسیر علمآموزی، پژوهش و ترویج پیوند میان علم، اندیشه و فرهنگ سپری کرد و آثارش چراغ راه نسلهای آینده خواهد بود.
گلشنی اول بهمن ۱۳۱۷ در اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات دبیرستان را در مدرسه ادب گذراند و سپس برای ادامه تحصیل به تهران آمد. کارشناسی فیزیک را از دانشگاه تهران گرفت و پس از آن راهی ایالاتمتحده شد. در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، در گرایش ذرات بنیادی دکتری گرفت و در سال ۱۳۴۸ به ایران بازگشت. فعالیت دانشگاهیاش را در دانشگاه صنعتیشریف آغاز کرد و بهتدریج به یکی از استادان اثرگذار این دانشگاه تبدیل شد. در سال ۱۳۶۴ به مرتبه استادی رسید و سالها ریاست دانشکده فیزیک را
برعهده داشت. اما آنچه گلشنی را از بسیاری از فیزیکدانان همنسل خود متمایز میکرد، توجه جدی او به فلسفه علم بود. او در دهههای 70 و 80 شمسی، زمانی که فلسفه علم هنوز در فضای دانشگاهی ایران جایگاه تثبیتشدهای نداشت، گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف را پایهگذاری کرد. این گروه نه فقط محلی برای تدریس نظریههای کلاسیک فلسفه علم، بلکه فضایی برای گفتوگو درباره نسبت علم و دین، محدودیتهای روش علمی و جایگاه متافیزیک در فیزیک معاصر شد. گلشنی بارها تأکید میکرد که فیزیک مدرن، بهویژه فیزیک کوانتومی و کیهانشناسی، پرسشهایی مطرح میکند که پاسخ آنها صرفا در چارچوب فرمولها و آزمایشگاهها نمیگنجد.
آثار او بازتاب همین دغدغههاست. کتاب «تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر» یکی از شناختهشدهترین نوشتههای اوست که در آن نظرات فیلسوفان و فیزیکدانانی چون بور، اینشتین، هایزنبرگ و دیگران را با دقت بررسی کرده است. در «از علم سکولار تا علم دینی» و «قرآن و علوم طبیعت» نیز تلاش کرد نشان دهد که چگونه میتوان میان یافتههای علمی و جهانبینی دینی نسبتی معقول برقرار کرد، بدون آنکه یکی را به نفع دیگری قربانی کرد. او منتقد سرسخت علمگرایی افراطی بود و معتقد بود که تقلیل همه حقیقت به آنچه علم تجربی میتواند اندازهگیری کند، خود نوعی جزماندیشی است. گلشنی عضو پیوسته فرهنگستان علوم بود و سالها در شورای عالی انقلاب فرهنگی
حضور داشت. ترجمه فیزیک هالیدی ــ رزنیک نیز ازجمله کارهای اوست که نسلهای متعددی از دانشجویان فیزیک با آن آشنا شدهاند. جوایز متعددی ازجمله عنوان چهره ماندگار عرصه فیزیک و جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به او تعلق گرفت اما شاید مهمترین میراثش، شاگردانی باشند که تحتتأثیر رویکرد میانرشتهای او قرار گرفتند. در سالهای اخیر، گلشنی کمتر در عرصه عمومی ظاهر میشد اما نوشتهها و سخنرانیهایش همچنان مورد مراجعه بود. او فیزیکدان بود اما فیزیک را نه بهعنوان مجموعهای از فرمولهای بیروح، بلکه بهعنوان راهی برای فهم جهان میدید؛ راهی که باید با تأمل فلسفی و آگاهی از محدودیتهای معرفت بشری همراه باشد. درگذشت او یادآور اهمیت کسانی است که در فضای تخصصی خود، افقهای وسیعتری را جستوجو میکنند. جامعه علمی ایران امروز یکی از معلمان جدی خود را از دست داده است؛ معلمی که هم فیزیک میدانست و هم میدانست فیزیک به تنهایی کافی نیست.
پیامهای تسلیت شخصیتهای علمی و سیاسی
در پی درگذشت دکتر مهدی گلشنی، چندین شخصیت علمی و سیاسی با صدور پیام، بر جنبههایی از کارنامه او تأکید کردند که با میراث فکریاش همخوانی دارد؛ بهویژه پیوند فیزیک و فلسفه و تلاش برای تبیین نسبت علم و دین.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در پیام خود نوشت که گلشنی عمر پربار خویش را در مسیر اعتلای دانش فیزیک، گسترش فلسفه علم و تبیین پیوند علم و دین سپری کرد و با تربیت نسلهای متعدد دانشجویان، میراثی ارزشمند برای جامعه علمی و دانشگاهی کشور به یادگار گذاشت. او این ضایعه را به خانواده، فرهنگستان علوم، دانشگاه صنعتی شریف و شاگردان آن مرحوم تسلیت گفت.
علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی، گلشنی را فیزیکدان برجسته و چهره ماندگار علم و معرفت خواند و تأکید کرد که نام و یاد او در سپهر علم و اندیشه ایران ماندگار خواهد ماند و میراث علمی و فکریاش چراغ راه آیندگان است.
رضا داوریاردکانی، استاد فلسفه و رئیس پیشین فرهنگستان علوم، گلشنی را فیزیکدانی ممتاز و دانشمندی جامعالاطراف خواند که علاوه بر آثار مهم در فیزیک، در حوزههای فلسفه علم و مباحث علم و دین نیز تحقیق کرد و آثاری ممتاز پدید آورد که حتی در خارج از ایران مورد توجه قرار گرفت.
داوری خاطرنشان کرد که گلشنی با علاقه و وسواس، غم علم خورد و سیاستگذاریها و برنامهریزیهای علم و آموزش را با جدیت نقد کرد.
همچنین موسی نجفی، استاد تمام دانشگاه نیز در پیامی درگذشت دکتر مهدی گلشنی متفکر برجسته دو حوزه علوم پایه و علوم انسانی را تسلیت گفت و تاکید کرد: فقدان این شخصیت علمی برای همه ما و خیل عظیم ارادتمندانش هر چند سخت و مصیبتبار خواهد بود ولی توجه هر چه بیشتر و رجوع عالمانه و عمیقتر به منابع محققانه و ارزشمند تالیفی وی شاید بتواند از بار جانکاه مصیبت مرگش بکاهد.
محمود شالوئی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در پیام خود گلشنی را از مفاخر روزگار دانست که افقهای بلند علوم تجربی و فیزیک نظری را با ژرفای حکمت الهی و اندیشه فلسفی پیوند زد و عمر خود را صرف تبیین نسبت میان علم و دین و تربیت نسلهای فرهیخته کرد. او آثار گلشنی در فلسفه علم و فیزیک بنیادی را سرمایهای ماندگار برای پژوهشگران و دانشجویان توصیف کرد.
سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری کشور نیز با اشاره به جایگاه گلشنی بهعنوان پیشگام فلسفه علم، تأکید کرد که او عمر خود را در مسیر علمآموزی، پژوهش و ترویج پیوند میان علم، اندیشه و فرهنگ سپری کرد و آثارش چراغ راه نسلهای آینده خواهد بود.




