اگر خواستید فرش بخرید، این طرح‌ها را یادتان باشد
هر گره، یک ایران
پشت هر گره یک ایران است. آن‌قدر که هر جای دنیا ببینی، می‌توانی بفهمی از وطن تو و هموطن توست. بیستم خرداد روز فرش ایرانی است. زیبا، اصیل و باوقارترین فرش جهان که هیچ‌کدام از انواع مدرن آن که حالا هم در فرش‌فروشی‌ها جولان می‌دهند، هنوز نتوانسته‌اند، جای آن را بگیرند. آغاز بافت فرش کلاسیک ایرانی به سلسله صفویه بازمی‌گردد و در شهرهایی نظیر تبریز، راور،اصفهان، کاشان، مشهد، کرمان، جوشقان، یزد، استرآباد، هرات، شیروان، قره باغ و گیلان توسعه پیدا کرد و در همین زمان استفاده از طرح‌های ترنج در وسط قالی و لچک‌ها رایج شد. همچنین صادرات فرش ایرانی درزمان فتحعلی شاه و بعد از آن به دست ناصرالدین شاه وسعت گرفت و ایران را تبدیل به بزرگ‌ترین صادر کننده فرش دستبافت کرد. بیستم خرداد روز ملی فرش ایرانی است، به همین مناسبت رفته‌ایم سراغ این زیبای همیشگی و سه مورد از معروف‌ترین نقشه‌های آن را با هم مرور می‌کنیم تا این‌بار که رفتیم فرش بخریم، نسبت به آنها شناخت بیشتری داشته باشیم. البته همین اول کاری می‌گوییم صد حیف برای معرفی همه نقشه‌ها و طرح‌های فرش ایرانی، همه صفحات چاردیواری هم کم است! برای همین هم رفته‌ایم سراغ طرح‌هایی که هم شکل و شمایل مدرن دارند و هم کمتر دیده شده‌اند.
استان چهارمحال و بختیاری به علت شرایط جغرافیایی خاص خود و قرار گرفتن در منطقه‌ای کوهستانی و سردسیر، همواره از شرایط مساعدی برای تولید فرش دستبافت برخوردار بوده‌است و تولید فرش نسبت به سایر صنایع دستی از اهمیت بیشتری برخوردار است و قالی عمده‌ترین صنعت دستی استان چهارمحال و بختیاری است که در درجه اول در روستاها، بعد در بین عشایر اسکان یافته و دست آخر در شهرها رواج کامل دارد. قالی از وسایل لوکس زندگی عشایر محسوب می‌شود و نشانگر منزلت و تفاخر آنهاست.
فرش فارس: هنر و صنعت بافندگی فارس در وهله نخست، هنری عشایری و در وهله دوم هنری روستایی است که وابستگی به عشایر دارد. عشایر فارس بویژه قشقایی‌ها و ایل خمسه بیش از دیگر عشایر به این هنر اشتغال دارند و روستاییان که در مسیر این ایل‌ها زندگی می‌کنند نیز به کار تولید فرش فارس و سایر دستبافت‌ها مبادرت می‌کنند. طرح‌های آنها دارای رنگ آمیزی و طراوت خاصی است. البته در سال‌های اخیر بافندگان عشایری به بافتن فرش برای فروش و به سلیقه مصرف‌کنندگان روی آورده‌اند. لیکن غالبا همان ذهنی بافی و رنگ‌های مرسوم پیشینیان خود را ادامه می‌دهند.
فرش‌های قشقایی معمولا به طریق «ذهنی بافی» بافته می‌شود. این نقشه‌های ذهنی نوعی بازآفرینی سنتی است که از نسل‌های پیشین به امروزیان رسیده‌است. بافندگان ایلی همان نقوش را تکرار می‌کنند بدون آن‌که از نقشه استفاده کنند. از این رو معمولا هیچ دو فرشی کاملا و عینا شبیه یکدیگر نیست. بافندگان تازه‌کار از سرمشق‌هایی کمک می‌گیرند که «حور» نامیده می‌شود.
فرش هریس: گونه‌ای قالی ایرانی وآذربایجان از صنایع دستی همین خطه است که امروزه و در گذشته تولید می‌شده‌است. فرش هریس اثر خطوط شکسته و رنگ و طرح فرش هریس، حکایتی ایست از ورای درخشش صدها نقش و نگار چشم نواز، که بی‌تابانه حکایت عشق را در محراب هنر نجوا می‌کند، و هریس آذربایجان، این گهواره قالی بافی، که در هر گوشه از آن، دل عاشق طراحی یا سر انگشتان بافنده ای سبب آفرینش هنر زرین می‌شود که چشم و دل هر بیننده ای را ارضا وعاشق خود می‌کند این منطقه که در قرن ۱۳ به فرش بافی روی آورد، قالی‌های بسیار با کیفیت با بهره‌گیری از مجرب‌ترین قالیبافان که اکثر آنها را زنهای روستایی تشکیل می‌دادند، تولید کرد. در فرش هریس از رنگ‌های طبیعی و گیاهی با رنگرزی سنتی استفاده می‌شود و پشم‌های مرغوب در این نوع فرش از گوسفندان محلی به جهت چله کشی استفاده شده‌است. رنگ قالی‌های هریس به دلیل بافت منطقه در گذشته تیره بوده‌است مانند: سرمه‌ای تیره، قرمز روناسی، لاکی، قهوه‌ای سیر، سبز تیره، مسی و … نقشه فرش هریس از خطوط هندسی و خطوط افقی و عمودی شکسته بهره می‌برد که عده‌ای بر این باورند این طرح از مناطق کوهستانی در هریس الهام گرفته‌است، عده دیگری می‌گویند این طرح به صورت تصادفی به وجود آمده‌است.
مریم آذرباد - کارشناس هنری
