در نشست کاپ ۷ مطرح شد
چاره‌جویی برای نجات خزر در تهران
هفتمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران با حضور نمایندگان پنج کشور ساحلی دریای خزر شامل جمهوری اسلامی ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در تهران برگزار شد.
هانا چراغی - جام جم آنلاین
این کنوانسیون، چارچوب همکاری منطقه‌ای برای حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر و مقابله با تهدید‌های زیست‌محیطی این پهنه آبی است. در اجلاس کاپ ۷، علاوه بر نمایندگان کشورهای عضو، دبیرخانه کنوانسیون تهران و نمایندگان و مسئولان سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با محیط‌زیست نیز حضور داشتند و درباره تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، اجرای پروتکل‌های کنوانسیون، پایش وضعیت خزر و تدوین برنامه‌های مشترک برای حفاظت از این پهنه آبی گفت‌و‌گو شد.
حفاظت از خزر، مسئولیتی مشترک و فرامرزی
شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، در هفتمین اجلاس کنفرانس اعضای متعاهد کنوانسیون چارچوبی حفاظت از محیط‌زیست دریایی دریای خزر گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که حفاظت از خزر مسئولیتی مشترک و فرامرزی به‌شمار می‌رود. آلودگی‌های ناشی از منابع خشکی و فعالیت‌های دریایی، تخریب زیستگاه‌ها، فشار بر منابع زیستی، تغییر اقلیم و تغییرات سطح آب، چالش‌هایی نیستند که یک کشور به‌تنهایی بتواند با آنها مقابله کند. وی در ادامه به جنگ و منازعات اخیرمنطقه در نتیجه تجاوز به ایران اشاره کرد و گفت: ما در حالی میزبان این اجلاس منطقه‌ای در تهران هستیم که در طول یک‌سال گذشته کشور ما با تجاوز آمریکا و رژیم‌صهیونیستی مواجه بود. انفجار مخازن سوخت در تهران و ایجاد آلودگی‌های گسترده و حملات به تأسیسات نفتی در منطقه عسلویه از مصادیق اکوساید یا جنایت محیط‌زیستی محسوب می‌شود. حفاظت از محیط‌زیست و تاب‌آوری زیست‌بوم‌ها باید بخشی جدایی‌ناپذیر از تلاش‌های ما برای صلح، امنیت و توسعه پایدار باشد.
پنج کشور، یک اکوسیستم، یک آینده مشترک
رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست یکی از پیام‌های محوری این اجلاس را «پنج کشور، یک اکوسیستم، یک آینده» عنوان کرد و گفت: این عبارت صرفا نمادین نیست. پنج کشور بیانگر مسئولیت مشترک ما، یک اکوسیستم بیانگر واقعیت علمی پیوستگی دریای خزر و آینده مشترک، یادآور مسئولیتی است که در برابر نسل‌های آینده بر‌عهده داریم. وی تصریح کرد: سرنوشت خزر را نمی‌توان در مرزهای سیاسی تقسیم کرد. جریان‌های آبی، گونه‌های زیستی، آلودگی‌ها و تغییر اقلیم تابع مرزهای سیاسی نیستند. از این‌رو، آینده خزر نیز نمی‌تواند پنج آینده جداگانه باشد؛ آینده خزر، آینده مشترک ماست. امروز اما باید گام دیگری در این مسیر برداریم؛ از تعهد به اقدام، از اطلاعات پراکنده به داده‌های مشترک، از پایش‌های ملی به نظارت‌های هماهنگ منطقه‌ای و از واکنش به بحران به پیشگیری و آمادگی مشترک.
ضرورت استفاده از علم و فناوری
انصاری با تأکید بر نقش علم و فناوری در حفاظت از خزر اظهار کرد: برای ساختن این آینده مشترک، امروز بیش از هر زمان دیگری به علم و فناوری نیاز داریم. فناوری‌های پیشرفته سنجش از دور، پایش ماهواره‌ای، سامانه‌های هوشمند محیط‌زیستی، مدل‌سازی اکولوژیک، پایگاه‌های داده مشترک و ابزارهای نوین تحلیل و پیش‌بینی، فرصت‌های ارزشمندی برای شناخت دقیق‌تر تغییرات خزر و واکنش به آنها فراهم می‌کنند. وی افزود: پیام دیگر این اجلاس این است که در کنار هم و با کمک علم و فناوری، برای حفظ اکوسیستم دریای خزر و ساخت فردایی پایدارتر تلاش کنیم. این هدف باید به یک رویکرد عملی تبدیل شود.
کاهش تراز آب، جدی‌ترین مشکل خزر
دکتر سمیه رفیعی، عضو هیأت‌رئیسه مجلس و رئیس فراکسیون محیط‌زیست و نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، در این نشست با تأکید بر ضرورت انتقال دبیرخانه کنوانسیون تهران به یکی از کشورهای حاشیه دریای خزر گفت: این موضوع نیازمند همت جمعی کشورهای منطقه بوده و سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز در این زمینه اقداماتی را آغاز کرده است. وی افزود: باید با همکاری کشورهای ساحلی، این فرآیند تسریع شود. کنوانسیون تهران و پروتکل‌های مرتبط با آن، مهم‌ترین سند مشارکت در زمینه حفاظت از دریای خزر محسوب می‌شوند و جمهوری اسلامی ایران تاکنون عضو چهار پروتکل آن شده است. در صورت نهایی‌شدن پروتکل باقی‌مانده، ایران نیز به آن خواهد پیوست.
ندیدن کاهش تراز آب در کنوانسیون تهران
رفیعی با اشاره به موضوعات مطرح‌شده در پروتکل‌های کنوانسیون تهران ادامه داد: در این پروتکل‌ها به مسائل مرتبط با جلوگیری از آلودگی دریای خزر، حفاظت از محیط‌زیست، تنوع زیستی و چارچوب‌های ارزیابی، رصد و پایش محیط‌زیست پرداخته شده اما یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز دریای خزر، یعنی کاهش تراز آب، در این کنوانسیون مورد توجه قرار نگرفته است. رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس، تغییرات اقلیمی و کاهش آب ورودی به دریای خزر را دو عامل اصلی کاهش تراز آب عنوان کرد و گفت: تغییرات اقلیمی و افزایش سرعت تبخیر، یکی از عوامل مؤثر است. از سوی دیگر، حدود ۸۰درصد آب ورودی به دریای خزر از کشورهای بالادست تأمین می‌شود و کاهش این ورودی، حیات خزر را با چالش مواجه کرده است.
کاهش تراز آب؛ از 7.5سانتی‌متر به ۲۳سانتی‌متر
رفیعی با اشاره به آمار ارائه‌شده از سوی مراکز مطالعاتی و رسمی کشورهای منطقه اظهار کرد: براساس این آمار، تراز آب دریای خزر از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ حدود 7.5سانتی‌متر کاهش یافته است. این رقم در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به ۲۰سانتی‌متر رسیده و در سال ۲۰۲۶ نیز نرخ کاهش به ۲۳ سانتی‌متر رسیده است. وی تأکید کرد: این روند می‌تواند علاوه بر حیات اکوسیستم دریای خزر، معیشت و زندگی مردم و حتی حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهای پیرامون را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، کشورهای ساحلی باید در چارچوب کنوانسیون تهران به این موضوع توجه جدی داشته باشند و در صورت نیاز، متمم یا برنامه‌های سیاستی الزام‌آور برای آن تدوین کنند.
ضرورت برنامه سازگاری با کاهش تراز آب
عضو هیأت‌رئیسه مجلس گفت: جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد قابل‌توجهی درباره تدوین برنامه سازگاری با کاهش تراز آب ارائه کرده است اما در کنار برنامه سازگاری، باید دلایل کاهش آب، از‌جمله کاهش ورودی آب به دریای خزر، نیز با جدیت و از مسیرهای قانونی دنبال شود. وی افزود: یکی از موضوعاتی که انتظار می‌رود در این نشست درباره آن تصمیم‌گیری شود، همین مسأله است و ما نیز برای همکاری در این زمینه آمادگی کامل داریم.
پیشروی خشکی در سواحل ایران
رفیعی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب در مناطق کم‌عمق دریای خزر اظهار کرد: در برخی کشورهای شمالی، پیشروی خشکی تا ۱۰ تا ۲۰کیلومتر گزارش شده است. در سمت ایران نیز استان گلستان به‌شدت تحت تأثیر این روند قرار گرفته و با چالش‌های محیط‌زیستی مواجه شده که پیش از این سابقه نداشت؛ از‌جمله گردوغبار. وی در پایان تأکید کرد: حتی اگر تمام مفاد کنوانسیون دریای خزر و پروتکل‌های مربوط به آن به‌طور کامل اجرایی شود، این اقدامات به‌تنهایی مشکل کاهش تراز آب دریای خزر را برطرف نمی‌کند و این موضوع همچنان یکی از جدی‌ترین چالش‌های پیشروی خزر است.
خزر؛ پیونددهنده زندگی و تمدن‌ها
کریستین وی گاند، هماهنگ‌کننده مقیم سازمان ملل متحد، در هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون تهران اظهار کرد: دریای خزر هزاران سال مایه تداوم زندگی مردمان و تمدن‌ها بوده است. امروز نیز این دریا منبع معیشت و رفاه، مسیر مهم حمل‌ونقل، ذخیره‌ای قابل توجه از منابع طبیعی و زیستگاه تنوع زیستی منحصربه‌فرد دریایی است.
وی گفت: نخستین پیام من این است که حفاظت از دریای خزر تنها یک اولویت زیست‌محیطی نیست، بلکه یک اولویت توسعه پایدار است. سلامت دریای خزر با معیشت و رفاه جوامع پیرامون آن، فعالیت‌های اقتصادی، مدیریت پایدار منابع طبیعی و در نهایت تاب‌آوری منطقه پیوند دارد.
چالش‌های خزر؛ نیازمند همکاری منطقه‌ای
هماهنگ‌کننده مقیم سازمان ملل متحد با تأکید بر اهمیت همکاری منطقه‌ای اظهار کرد: دومین پیام من این است که دریای خزر نشان می‌دهد چرا همکاری منطقه‌ای اهمیت دارد. چالش‌های زیست‌محیطی در مرزهای ملی متوقف نمی‌شوند. آلودگی دریایی، از دست رفتن تنوع زیستی و فشارهای فزاینده بر زیست‌بوم‌های مشترک نیز چنین‌اند. این مسائل پیامدهای فرامرزی دارند و نیازمند راه‌حل‌های فرامرزی و مشارکتی هستند. وی تصریح کرد: کنوانسیون تهران چارچوبی مهم برای اقدام مشترک کشورها فراهم می‌کند؛ از تقویت دانش علمی و به اشتراک‌گذاری داده‌ها و تجربیات گرفته تا تدوین سیاست‌های مؤثر و تبدیل تعهدات مشترک به اقدام جمعی. در زمانی که منطقه ما با چالش‌های متعددی روبه‌روست، حفظ فضاهایی برای همکاری عملی حول منافع مشترک، ارزش ویژه‌ای دارد.
حفاظت از خزر، مسئولیتی مشترک و فرامرزی
شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، در هفتمین اجلاس کنفرانس اعضای متعاهد کنوانسیون چارچوبی حفاظت از محیط‌زیست دریایی دریای خزر گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که حفاظت از خزر مسئولیتی مشترک و فرامرزی به‌شمار می‌رود. آلودگی‌های ناشی از منابع خشکی و فعالیت‌های دریایی، تخریب زیستگاه‌ها، فشار بر منابع زیستی، تغییر اقلیم و تغییرات سطح آب، چالش‌هایی نیستند که یک کشور به‌تنهایی بتواند با آنها مقابله کند. وی در ادامه به جنگ و منازعات اخیرمنطقه در نتیجه تجاوز به ایران اشاره کرد و گفت: ما در حالی میزبان این اجلاس منطقه‌ای در تهران هستیم که در طول یک‌سال گذشته کشور ما با تجاوز آمریکا و رژیم‌صهیونیستی مواجه بود. انفجار مخازن سوخت در تهران و ایجاد آلودگی‌های گسترده و حملات به تأسیسات نفتی در منطقه عسلویه از مصادیق اکوساید یا جنایت محیط‌زیستی محسوب می‌شود. حفاظت از محیط‌زیست و تاب‌آوری زیست‌بوم‌ها باید بخشی جدایی‌ناپذیر از تلاش‌های ما برای صلح، امنیت و توسعه پایدار باشد.
پنج کشور، یک اکوسیستم، یک آینده مشترک
رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست یکی از پیام‌های محوری این اجلاس را «پنج کشور، یک اکوسیستم، یک آینده» عنوان کرد و گفت: این عبارت صرفا نمادین نیست. پنج کشور بیانگر مسئولیت مشترک ما، یک اکوسیستم بیانگر واقعیت علمی پیوستگی دریای خزر و آینده مشترک، یادآور مسئولیتی است که در برابر نسل‌های آینده بر‌عهده داریم. وی تصریح کرد: سرنوشت خزر را نمی‌توان در مرزهای سیاسی تقسیم کرد. جریان‌های آبی، گونه‌های زیستی، آلودگی‌ها و تغییر اقلیم تابع مرزهای سیاسی نیستند. از این‌رو، آینده خزر نیز نمی‌تواند پنج آینده جداگانه باشد؛ آینده خزر، آینده مشترک ماست. امروز اما باید گام دیگری در این مسیر برداریم؛ از تعهد به اقدام، از اطلاعات پراکنده به داده‌های مشترک، از پایش‌های ملی به نظارت‌های هماهنگ منطقه‌ای و از واکنش به بحران به پیشگیری و آمادگی مشترک.
ضرورت استفاده از علم و فناوری
انصاری با تأکید بر نقش علم و فناوری در حفاظت از خزر اظهار کرد: برای ساختن این آینده مشترک، امروز بیش از هر زمان دیگری به علم و فناوری نیاز داریم. فناوری‌های پیشرفته سنجش از دور، پایش ماهواره‌ای، سامانه‌های هوشمند محیط‌زیستی، مدل‌سازی اکولوژیک، پایگاه‌های داده مشترک و ابزارهای نوین تحلیل و پیش‌بینی، فرصت‌های ارزشمندی برای شناخت دقیق‌تر تغییرات خزر و واکنش به آنها فراهم می‌کنند. وی افزود: پیام دیگر این اجلاس این است که در کنار هم و با کمک علم و فناوری، برای حفظ اکوسیستم دریای خزر و ساخت فردایی پایدارتر تلاش کنیم. این هدف باید به یک رویکرد عملی تبدیل شود.
کاهش تراز آب، جدی‌ترین مشکل خزر
دکتر سمیه رفیعی، عضو هیأت‌رئیسه مجلس و رئیس فراکسیون محیط‌زیست و نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، در این نشست با تأکید بر ضرورت انتقال دبیرخانه کنوانسیون تهران به یکی از کشورهای حاشیه دریای خزر گفت: این موضوع نیازمند همت جمعی کشورهای منطقه بوده و سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز در این زمینه اقداماتی را آغاز کرده است. وی افزود: باید با همکاری کشورهای ساحلی، این فرآیند تسریع شود. کنوانسیون تهران و پروتکل‌های مرتبط با آن، مهم‌ترین سند مشارکت در زمینه حفاظت از دریای خزر محسوب می‌شوند و جمهوری اسلامی ایران تاکنون عضو چهار پروتکل آن شده است. در صورت نهایی‌شدن پروتکل باقی‌مانده، ایران نیز به آن خواهد پیوست.
ندیدن کاهش تراز آب در کنوانسیون تهران
رفیعی با اشاره به موضوعات مطرح‌شده در پروتکل‌های کنوانسیون تهران ادامه داد: در این پروتکل‌ها به مسائل مرتبط با جلوگیری از آلودگی دریای خزر، حفاظت از محیط‌زیست، تنوع زیستی و چارچوب‌های ارزیابی، رصد و پایش محیط‌زیست پرداخته شده اما یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز دریای خزر، یعنی کاهش تراز آب، در این کنوانسیون مورد توجه قرار نگرفته است. رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس، تغییرات اقلیمی و کاهش آب ورودی به دریای خزر را دو عامل اصلی کاهش تراز آب عنوان کرد و گفت: تغییرات اقلیمی و افزایش سرعت تبخیر، یکی از عوامل مؤثر است. از سوی دیگر، حدود ۸۰درصد آب ورودی به دریای خزر از کشورهای بالادست تأمین می‌شود و کاهش این ورودی، حیات خزر را با چالش مواجه کرده است.
کاهش تراز آب؛ از 7.5سانتی‌متر به ۲۳سانتی‌متر
رفیعی با اشاره به آمار ارائه‌شده از سوی مراکز مطالعاتی و رسمی کشورهای منطقه اظهار کرد: براساس این آمار، تراز آب دریای خزر از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ حدود 7.5سانتی‌متر کاهش یافته است. این رقم در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به ۲۰سانتی‌متر رسیده و در سال ۲۰۲۶ نیز نرخ کاهش به ۲۳ سانتی‌متر رسیده است. وی تأکید کرد: این روند می‌تواند علاوه بر حیات اکوسیستم دریای خزر، معیشت و زندگی مردم و حتی حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهای پیرامون را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، کشورهای ساحلی باید در چارچوب کنوانسیون تهران به این موضوع توجه جدی داشته باشند و در صورت نیاز، متمم یا برنامه‌های سیاستی الزام‌آور برای آن تدوین کنند.
ضرورت برنامه سازگاری با کاهش تراز آب
عضو هیأت‌رئیسه مجلس گفت: جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد قابل‌توجهی درباره تدوین برنامه سازگاری با کاهش تراز آب ارائه کرده است اما در کنار برنامه سازگاری، باید دلایل کاهش آب، از‌جمله کاهش ورودی آب به دریای خزر، نیز با جدیت و از مسیرهای قانونی دنبال شود. وی افزود: یکی از موضوعاتی که انتظار می‌رود در این نشست درباره آن تصمیم‌گیری شود، همین مسأله است و ما نیز برای همکاری در این زمینه آمادگی کامل داریم.
پیشروی خشکی در سواحل ایران
رفیعی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب در مناطق کم‌عمق دریای خزر اظهار کرد: در برخی کشورهای شمالی، پیشروی خشکی تا ۱۰ تا ۲۰کیلومتر گزارش شده است. در سمت ایران نیز استان گلستان به‌شدت تحت تأثیر این روند قرار گرفته و با چالش‌های محیط‌زیستی مواجه شده که پیش از این سابقه نداشت؛ از‌جمله گردوغبار. وی در پایان تأکید کرد: حتی اگر تمام مفاد کنوانسیون دریای خزر و پروتکل‌های مربوط به آن به‌طور کامل اجرایی شود، این اقدامات به‌تنهایی مشکل کاهش تراز آب دریای خزر را برطرف نمی‌کند و این موضوع همچنان یکی از جدی‌ترین چالش‌های پیشروی خزر است.
خزر؛ پیونددهنده زندگی و تمدن‌ها
کریستین وی گاند، هماهنگ‌کننده مقیم سازمان ملل متحد، در هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون تهران اظهار کرد: دریای خزر هزاران سال مایه تداوم زندگی مردمان و تمدن‌ها بوده است. امروز نیز این دریا منبع معیشت و رفاه، مسیر مهم حمل‌ونقل، ذخیره‌ای قابل توجه از منابع طبیعی و زیستگاه تنوع زیستی منحصربه‌فرد دریایی است.
وی گفت: نخستین پیام من این است که حفاظت از دریای خزر تنها یک اولویت زیست‌محیطی نیست، بلکه یک اولویت توسعه پایدار است. سلامت دریای خزر با معیشت و رفاه جوامع پیرامون آن، فعالیت‌های اقتصادی، مدیریت پایدار منابع طبیعی و در نهایت تاب‌آوری منطقه پیوند دارد.
چالش‌های خزر؛ نیازمند همکاری منطقه‌ای
هماهنگ‌کننده مقیم سازمان ملل متحد با تأکید بر اهمیت همکاری منطقه‌ای اظهار کرد: دومین پیام من این است که دریای خزر نشان می‌دهد چرا همکاری منطقه‌ای اهمیت دارد. چالش‌های زیست‌محیطی در مرزهای ملی متوقف نمی‌شوند. آلودگی دریایی، از دست رفتن تنوع زیستی و فشارهای فزاینده بر زیست‌بوم‌های مشترک نیز چنین‌اند. این مسائل پیامدهای فرامرزی دارند و نیازمند راه‌حل‌های فرامرزی و مشارکتی هستند. وی تصریح کرد: کنوانسیون تهران چارچوبی مهم برای اقدام مشترک کشورها فراهم می‌کند؛ از تقویت دانش علمی و به اشتراک‌گذاری داده‌ها و تجربیات گرفته تا تدوین سیاست‌های مؤثر و تبدیل تعهدات مشترک به اقدام جمعی. در زمانی که منطقه ما با چالش‌های متعددی روبه‌روست، حفظ فضاهایی برای همکاری عملی حول منافع مشترک، ارزش ویژه‌ای دارد.
