دفاع مقدس میراثی برای میدان امروز
با گذشت چند دهه از دوران دفاع مقدس، بازخوانی تجربه آن دوران همچنان می‌تواند برای فهم شرایط امروز ایران اهمیت داشته باشد.
دکتر حکیمه سقای‌بی‌ریا - عضو هیات علمی دانشگاه تهران
بااین‌حال شباهت‌هایی میان وضعیت دوران دفاع‌مقدس و جنگ‌های تحمیلی اخیر وجود دارد. یکی از این شباهت‌ها این است که در هر دو مقطع، یک میدان مواجهه سخت و شرایطی بسیار دشوار ایجاد شده که طبیعتا عبور از آن، نیازمند مجاهدتی سخت از سوی مردم ایران بوده است.
بازیگران این دو میدان نیز از جهاتی به یکدیگر شباهت دارند. در یک طرف، ملت ایران قرار دارد؛ ملتی که انقلاب کرده و به‌هرحال یک امت با یک رهبری و در مسیر دستیابی به استقلال خود بوده است. در مقابل، جبهه‌ای قرار دارد که در پی سلطه، تحمیل اراده و تأمین منافع خود است. آن زمان آمریکا در مقابل ما بود و امروز نیز آمریکا در مقابل ماست. البته شرایط امروز از جهاتی با آن دوران متفاوت است. یکی از تفاوت‌های مهم این است که امروز ما میزانی از قدرت را در اختیار داریم که آن زمان، مسلما از آن برخوردار نبودیم. بااین‌حال، یک میدان مواجهه شکل گرفته است و برای این‌که بتوانیم از آن عبور کنیم، باید عبرت‌ها و درس‌های دفاع‌مقدس را بشناسیم. یکی از مهم‌ترین درس‌ها و میراث دفاع‌مقدس هشت‌ساله این بود که مواجهه باید در سه سطح اتفاق می‌افتاد. نخست، قوی‌شدن از درون بود. بخشی از این مجاهدت، درونی بود؛ موضوعی که امام‌خمینی(ره) نیز بر آن تأکید داشتند. در پیام ایشان درباره فتح بستان، قاعدتا انتظار می‌رود که امام پیروزی را تبریک بگویند، اما ایشان از تعبیر «فتح‌الفتوح» استفاده می‌کنند؛ فتح‌الفتوحی که به جوان‌ها و رزمندگان اشاره دارد. یعنی جوان‌هایی که از درون چنان قوی می‌شوند که تمام آن تهاجم‌های دشمن برای‌شان واقعا ناچیز جلوه می‌کند. از طرف دیگر، اتحاد و انسجام ملی نیز شکل‌گرفت و ارتباط میان امام و امت برقرار شد. اگر امروز هم قرار است ما در این جبهه دچار ترس، هراس و آشفتگی نشویم، این فاعل جمعی، یعنی ملت ایران، باید از درون قوی باشد. دقیقا همان اتفاقی که در میدان دفاع‌مقدس هشت‌ساله نیز رخ داد، باید امروز نیز اتفاق بیفتد؛ یعنی این ملت باید از درون قوی شود. اگر قرار است کنشگری‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و امنیتی اتفاق بیفتد، باید بر مبنای تقوا و تهذیب نفس باشد. در این صورت، این فاعل از درون قوی می‌شود. در این میان، ما باید یک «فاعل جمعی مقاوم» بسازیم. این‌که صرفا به‌صورت گذرا بگوییم مهم‌ترین میراث دفاع مقدس، مردم یا انسجام بوده است، کفایت نمی‌کند. ما باید آن میراث فرهنگی و اجتماعی را که ایران اسلامی در اختیار ما قرار داده، از درون زنده کنیم. اگر این اتفاق بیفتد، ملت نیز همراه خواهد شد؛ اختلاف‌نظرها و اختلاف‌سلیقه‌ها کنار می‌رود، هدفی مشترک شکل می‌گیرد و در نهایت، حرکتی منسجم به وجود می‌آید که می‌تواند به پیروزی در میدان بیرونی نیز بینجامد.
بازیگران این دو میدان نیز از جهاتی به یکدیگر شباهت دارند. در یک طرف، ملت ایران قرار دارد؛ ملتی که انقلاب کرده و به‌هرحال یک امت با یک رهبری و در مسیر دستیابی به استقلال خود بوده است. در مقابل، جبهه‌ای قرار دارد که در پی سلطه، تحمیل اراده و تأمین منافع خود است. آن زمان آمریکا در مقابل ما بود و امروز نیز آمریکا در مقابل ماست. البته شرایط امروز از جهاتی با آن دوران متفاوت است. یکی از تفاوت‌های مهم این است که امروز ما میزانی از قدرت را در اختیار داریم که آن زمان، مسلما از آن برخوردار نبودیم. بااین‌حال، یک میدان مواجهه شکل گرفته است و برای این‌که بتوانیم از آن عبور کنیم، باید عبرت‌ها و درس‌های دفاع‌مقدس را بشناسیم. یکی از مهم‌ترین درس‌ها و میراث دفاع‌مقدس هشت‌ساله این بود که مواجهه باید در سه سطح اتفاق می‌افتاد. نخست، قوی‌شدن از درون بود. بخشی از این مجاهدت، درونی بود؛ موضوعی که امام‌خمینی(ره) نیز بر آن تأکید داشتند. در پیام ایشان درباره فتح بستان، قاعدتا انتظار می‌رود که امام پیروزی را تبریک بگویند، اما ایشان از تعبیر «فتح‌الفتوح» استفاده می‌کنند؛ فتح‌الفتوحی که به جوان‌ها و رزمندگان اشاره دارد. یعنی جوان‌هایی که از درون چنان قوی می‌شوند که تمام آن تهاجم‌های دشمن برای‌شان واقعا ناچیز جلوه می‌کند. از طرف دیگر، اتحاد و انسجام ملی نیز شکل‌گرفت و ارتباط میان امام و امت برقرار شد. اگر امروز هم قرار است ما در این جبهه دچار ترس، هراس و آشفتگی نشویم، این فاعل جمعی، یعنی ملت ایران، باید از درون قوی باشد. دقیقا همان اتفاقی که در میدان دفاع‌مقدس هشت‌ساله نیز رخ داد، باید امروز نیز اتفاق بیفتد؛ یعنی این ملت باید از درون قوی شود. اگر قرار است کنشگری‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و امنیتی اتفاق بیفتد، باید بر مبنای تقوا و تهذیب نفس باشد. در این صورت، این فاعل از درون قوی می‌شود. در این میان، ما باید یک «فاعل جمعی مقاوم» بسازیم. این‌که صرفا به‌صورت گذرا بگوییم مهم‌ترین میراث دفاع مقدس، مردم یا انسجام بوده است، کفایت نمی‌کند. ما باید آن میراث فرهنگی و اجتماعی را که ایران اسلامی در اختیار ما قرار داده، از درون زنده کنیم. اگر این اتفاق بیفتد، ملت نیز همراه خواهد شد؛ اختلاف‌نظرها و اختلاف‌سلیقه‌ها کنار می‌رود، هدفی مشترک شکل می‌گیرد و در نهایت، حرکتی منسجم به وجود می‌آید که می‌تواند به پیروزی در میدان بیرونی نیز بینجامد.
