«جام‌جم» بررسی می‌کند
زیارت چگونه آسان می‌شود؟
همین چند روز پیش رئیس‌جمهور کشورمان در شورای‌عالی حج و زیارت از دستگاه‌های مربوط خواست تا زمینه سفر آسان و ارزان مردم به اماکن زیارتی را فراهم کنند. سیدابراهیم رئیسی تاکید کرد که اجازه ندهید عده‌ای به نام سفرهای معنوی و زیارتی که مورد اشتیاق عموم مردم است به سوداگری و منفعت‌طلبی پرداخته و مردم را تحت فشار قرار دهند. مساله اینجاست که ایجاد سفرهای ارزان‌قیمت تنها به دستور و توصیه امکان‌پذیر نیست و مقدمات و زیرساخت می‌طلبد؛ زیرساخت‌هایی که بخش مهم آن بحث اقامت است و در گذشته به‌دلیل وجود بافت قدیمی اطراف حرم در دسترس بود و سال به سال این امکان کمرنگ‌تر شده و می‌شود.
در‌خصوص سفرهای داخلی زیارتی ارزان‌قیمت، جدای از بلیت هواپیما یا سایر خدمات حمل‌و‌نقل، یکی از هزینه‌های جدی محل اقامت است. از طرفی زائران قطعا نزدیکی به محل زیارت را به اماکن دورتر ترجیح می‌دهند. آنها اغلب تمایل دارند هر لحظه که اراده کردند و به‌ویژه پاسی از شب راهی حرم‌های مطهر شوند و از فضای معنوی شبانه حرم‌ها فیض ببرند و به آرامش معنوی دست یافته و زنگار قلوب‌شان را پاک کنند که صدالبته نزدیکی محل اقامت به حرم‌ها این امکان را برای زائران به‌ویژه بانوان زائر فراهم می‌کند.
خب بهترین مکان برای اقامت این زائران که هم دسترسی به آن آسان باشد و هم قیمت مناسبی داشته باشد، همان خانه‌های تاریخی در بافت قدیمی اطراف حرم یا زائرسراها، خانه‌مسافرها و هتل‌هایی با قیمت مناسب است، یعنی همان چیزی که اکنون جایش در بافت اطراف حرم‌های ما خالی است و سال به سال هم خالی‌تر می‌شود چراکه سال‌هاست بافت تاریخی و میراث فرهنگی‌مان را با عنوان بافت فرسوده و با نیت سوداگری اقتصادی و رسیدن به سود بیشتر تخریب کرده و جای آن مال و هتل‌های بزرگ و اشرافی و گران‌قیمت می‌سازیم و منتظر ورود زائر به آنها می‌شویم؛ زائرهایی که به عشق زیارت راهی شهرهای زیارتی می‌شوند و اغلب از قشر معمول و متوسط جامعه به شمار می‌روند.
پاساژها، جایگزین خانه‌های باصفای ارزان‌قیمت
فقط بحث اقامت نیست، بحث خرید سوغاتی توسط زائر هم مهم است، همان چیزی که سرمایه‌گذاران و سوادگران شهری را به سمت ساخت مال و پاساژهای بزرگ و غول‌آسا در حریم حرم‌های مطهر برای جلب زائران سوق داده است. مال‌ها و پاساژهایی که جایگزین بافت تاریخی و خانه‌های قدیمی پر از صفا و صمیمی شدند و هم حال‌و‌‌هوای معنوی فضای اطراف حرم را غارت کردند و هم امکان اقامت در این خانه‌های باصفا را از زائران ربودند.
شاید یادتان باشد یا اگر از پدربزرگ و مادربزرگ‌ها بپرسید به شما می‌گویند که در گذشته برخی از مردم در سفرهای زیارتی تا یک‌ماه را در مشهد و قم و گاه تا شش ماه در کربلای معلا و نجف ساکن می‌شدند. کمتر کسی است که خاطرات شیرینی از زیارت امام رضا(ع)، شاهچراغ(ع)، حضرت معصومه(س) یا شاه عبدالعظیم(ع) یا زیارت در اماکن مذهبی چون امامزادگان را تجربه نکرده باشد. این اقامت چندین ماهه معمولا در همان خانه‌های باصفای اطراف حرم صورت می‌گرفت که با بهایی اندک و مناسب برای مدتی معلوم به زائران واگذار می‌شد.
امروزه اما اگر دقت کنید گاهی بافت تاریخی اطراف حرم‌های مطهر به‌ویژه در مشهد، شیراز و قم، به لحاظ عرصه با دبی‌مال (بزرگ‌ترین مرکز تجاری جهان) هم‌اندازه است اما تعداد واحدهای تجاری اطراف بافت حرم‌ها بیش از واحدهای تجاری دبی‌مال است! آن هم درحالی که مغازه‌های اطراف حرم‌ها خالی است و حتی کارکرد انبار هم ندارد، برای این‌که هنگام طرح‌های توسعه به روان‌شناسی و جامعه‌شناسی این بافت‌ها به حال و احوال زائران و مجاوران فکر نشده است. زائر در تشرف به حرم خرید نمی‌کند، در مسیر بازگشت این کار را می‌کند و چون نسبت به منطقه ناآشناست بنابراین ترجیح می‌دهد خریدش را از مغازه‌هایی بکند که جلوی چشمانش هستند نه پاساژهای چند طبقه که به‌جز طبقه اولش نه طبقات بالا و نه پایین، کارکردی ندارد.
زیارت‌های پرسیاحت
یادش بخیر
حالا اما از آن کوچه و پس‌کوچه‌ها، از وضوی دم صبح، قل‌قل سماور، دعاهای دسته‌جمعی، گرفتن زائرسراهای ساده اما تمیز و پرخاطره، از مجاوران باصفا، از مغازه‌های نقل و نبات، تسبیح‌فروشی، پارچه‌فروشی و اسباب‌بازی‌فروشی فقط خاطراتشان باقی مانده است.
نه ساکنان مهربان و ساده‌دل اطراف حرم هستند، نه بازارها رونق دارد، نه خانه علما و مراجع باقی‌مانده نه مدارس درس و مساجد قدیمی، همه را خراب می‌کنیم به بهانه خدمت به زائر! برای ساختن هتل، مال و مجتمعی که او نمی‌خواهد و دلش لک‌زده برای خانه ساده‌ای که وقتی پنجره‌اش را در خنکای صبح باز می‌کند نسیمی پر عطر از سمت حرم بر او بوزد نه آن که تا چشم کار می‌کند برج‌ها حرم‌ها را استتار کرده باشند.
حالا برگردیم به سخن و خواست رئیس‌جمهور که از مسؤولان اجرایی کشور خواسته‌اند تا مقدمات سفر ارزان‌قیمت برای زائران به شهرهای مذهبی را فراهم کنند. در راستای رسیدن به این هدف، خوب است بار دیگر به خاطر بیاوریم ایرانیان معمولا در سفرهای زیارتی با دوست یا خانواده و دسته‌جمعی سفر می‌روند، آنها سفر ارزان‌قیمت می‌خواهند، جایی که هم به زیارت بروند هم به سیاحت. هم وقت نماز حرم باشند هم پس از آن چند خیابانی قدم بزنند، غذایی بخورند، سوغاتی بخرند و سپس برگردند محل اقامت برای استراحت و خوابی کوتاه تا زیارت بعدی و همه اینها دست بر قضا در همین بافت‌های تاریخی اطراف حرم‌ها میسر می‌شود، همانجا که خانه‌های قدیمی دل در دل حرم‌ها داده، مسجد هست، بازارچه، کوچه و پس‌کوچه‌ها هست و سایه درختان و گاهی حتی جوی‌های آب و مغازه‌هایی که از جان مرغ تا شیر آدمیزاد دارند، همان‌جاهایی که می‌شود دور از سایه سنگین برج‌ها و آسمانخراش‌ها ساعت‌ها در آن زندگی‌کرد.
هنوز فرصت جبران هست
امروز گرچه بخش بزرگی از بافت قدیمی و باصفای اطراف حرم‌های مطهر در مشهد و تهران و شیراز از بین رفته و امکان اقامت پرخاطره ارزان‌قیمت را از زائران گرفته اما هنوز دیر نشده و فرصت برای جبران هست.
به نظر می‌رسد اگر خواست رئیس‌جمهور، یک خواست شعاری و تشریفاتی روی کاغذ نبوده و ایشان بر اجرای این خواست خود تاکید دارند، باید دستور اجرای زیرساخت‌ها و مقدمات آن را هم بدهند که بخش عمده‌ای از این مقدمات برمی‌گردد به احیای همان اماکن ارزان‌قیمت و باصفا در بافت تاریخی اطراف حرم‌ها و این نیست مگر با جلوگیری از طرح‌های تخریبی توسعه و احیای مجدد بافت‌های قدیمی و تاریخی اطراف اماکن زیارتی به‌ویژه در شهرهای مشهد، قم و شیراز و تبدیل آنها به زائرسرا، اقامتگاه، هتل سنتی و بوتیک هتل ارزان‌قیمت. در صورت اجرای این تدبیر می‌شود کاری کرد که هم مجاور بماند هم زائر و گردشگر در محل رفت‌و‌آمد داشته باشد. هم از قبل گردشگر زیارتی، نانی در سفره مجاور باشد هم گردشگر و زائر از صفا و صمیمیت و زلالی سفرش لذت ببرد، هم جایی ارزان و مطمئن و تمیز و با اصالت برای اقامت داشته باشد، هم هزینه کمتری برای رفت‌و‌آمد به حرم پرداخت کند. هم معماری بومی ــ ایرانی ــ اسلامی ــ شیعی حفظ شود هم دست سوداگران مجتمع‌ساز کوتاه شود.
خب بهترین مکان برای اقامت این زائران که هم دسترسی به آن آسان باشد و هم قیمت مناسبی داشته باشد، همان خانه‌های تاریخی در بافت قدیمی اطراف حرم یا زائرسراها، خانه‌مسافرها و هتل‌هایی با قیمت مناسب است، یعنی همان چیزی که اکنون جایش در بافت اطراف حرم‌های ما خالی است و سال به سال هم خالی‌تر می‌شود چراکه سال‌هاست بافت تاریخی و میراث فرهنگی‌مان را با عنوان بافت فرسوده و با نیت سوداگری اقتصادی و رسیدن به سود بیشتر تخریب کرده و جای آن مال و هتل‌های بزرگ و اشرافی و گران‌قیمت می‌سازیم و منتظر ورود زائر به آنها می‌شویم؛ زائرهایی که به عشق زیارت راهی شهرهای زیارتی می‌شوند و اغلب از قشر معمول و متوسط جامعه به شمار می‌روند.
پاساژها، جایگزین خانه‌های باصفای ارزان‌قیمت
فقط بحث اقامت نیست، بحث خرید سوغاتی توسط زائر هم مهم است، همان چیزی که سرمایه‌گذاران و سوادگران شهری را به سمت ساخت مال و پاساژهای بزرگ و غول‌آسا در حریم حرم‌های مطهر برای جلب زائران سوق داده است. مال‌ها و پاساژهایی که جایگزین بافت تاریخی و خانه‌های قدیمی پر از صفا و صمیمی شدند و هم حال‌و‌‌هوای معنوی فضای اطراف حرم را غارت کردند و هم امکان اقامت در این خانه‌های باصفا را از زائران ربودند.
شاید یادتان باشد یا اگر از پدربزرگ و مادربزرگ‌ها بپرسید به شما می‌گویند که در گذشته برخی از مردم در سفرهای زیارتی تا یک‌ماه را در مشهد و قم و گاه تا شش ماه در کربلای معلا و نجف ساکن می‌شدند. کمتر کسی است که خاطرات شیرینی از زیارت امام رضا(ع)، شاهچراغ(ع)، حضرت معصومه(س) یا شاه عبدالعظیم(ع) یا زیارت در اماکن مذهبی چون امامزادگان را تجربه نکرده باشد. این اقامت چندین ماهه معمولا در همان خانه‌های باصفای اطراف حرم صورت می‌گرفت که با بهایی اندک و مناسب برای مدتی معلوم به زائران واگذار می‌شد.
امروزه اما اگر دقت کنید گاهی بافت تاریخی اطراف حرم‌های مطهر به‌ویژه در مشهد، شیراز و قم، به لحاظ عرصه با دبی‌مال (بزرگ‌ترین مرکز تجاری جهان) هم‌اندازه است اما تعداد واحدهای تجاری اطراف بافت حرم‌ها بیش از واحدهای تجاری دبی‌مال است! آن هم درحالی که مغازه‌های اطراف حرم‌ها خالی است و حتی کارکرد انبار هم ندارد، برای این‌که هنگام طرح‌های توسعه به روان‌شناسی و جامعه‌شناسی این بافت‌ها به حال و احوال زائران و مجاوران فکر نشده است. زائر در تشرف به حرم خرید نمی‌کند، در مسیر بازگشت این کار را می‌کند و چون نسبت به منطقه ناآشناست بنابراین ترجیح می‌دهد خریدش را از مغازه‌هایی بکند که جلوی چشمانش هستند نه پاساژهای چند طبقه که به‌جز طبقه اولش نه طبقات بالا و نه پایین، کارکردی ندارد.
زیارت‌های پرسیاحت
یادش بخیر
حالا اما از آن کوچه و پس‌کوچه‌ها، از وضوی دم صبح، قل‌قل سماور، دعاهای دسته‌جمعی، گرفتن زائرسراهای ساده اما تمیز و پرخاطره، از مجاوران باصفا، از مغازه‌های نقل و نبات، تسبیح‌فروشی، پارچه‌فروشی و اسباب‌بازی‌فروشی فقط خاطراتشان باقی مانده است.
نه ساکنان مهربان و ساده‌دل اطراف حرم هستند، نه بازارها رونق دارد، نه خانه علما و مراجع باقی‌مانده نه مدارس درس و مساجد قدیمی، همه را خراب می‌کنیم به بهانه خدمت به زائر! برای ساختن هتل، مال و مجتمعی که او نمی‌خواهد و دلش لک‌زده برای خانه ساده‌ای که وقتی پنجره‌اش را در خنکای صبح باز می‌کند نسیمی پر عطر از سمت حرم بر او بوزد نه آن که تا چشم کار می‌کند برج‌ها حرم‌ها را استتار کرده باشند.
حالا برگردیم به سخن و خواست رئیس‌جمهور که از مسؤولان اجرایی کشور خواسته‌اند تا مقدمات سفر ارزان‌قیمت برای زائران به شهرهای مذهبی را فراهم کنند. در راستای رسیدن به این هدف، خوب است بار دیگر به خاطر بیاوریم ایرانیان معمولا در سفرهای زیارتی با دوست یا خانواده و دسته‌جمعی سفر می‌روند، آنها سفر ارزان‌قیمت می‌خواهند، جایی که هم به زیارت بروند هم به سیاحت. هم وقت نماز حرم باشند هم پس از آن چند خیابانی قدم بزنند، غذایی بخورند، سوغاتی بخرند و سپس برگردند محل اقامت برای استراحت و خوابی کوتاه تا زیارت بعدی و همه اینها دست بر قضا در همین بافت‌های تاریخی اطراف حرم‌ها میسر می‌شود، همانجا که خانه‌های قدیمی دل در دل حرم‌ها داده، مسجد هست، بازارچه، کوچه و پس‌کوچه‌ها هست و سایه درختان و گاهی حتی جوی‌های آب و مغازه‌هایی که از جان مرغ تا شیر آدمیزاد دارند، همان‌جاهایی که می‌شود دور از سایه سنگین برج‌ها و آسمانخراش‌ها ساعت‌ها در آن زندگی‌کرد.
هنوز فرصت جبران هست
امروز گرچه بخش بزرگی از بافت قدیمی و باصفای اطراف حرم‌های مطهر در مشهد و تهران و شیراز از بین رفته و امکان اقامت پرخاطره ارزان‌قیمت را از زائران گرفته اما هنوز دیر نشده و فرصت برای جبران هست.
به نظر می‌رسد اگر خواست رئیس‌جمهور، یک خواست شعاری و تشریفاتی روی کاغذ نبوده و ایشان بر اجرای این خواست خود تاکید دارند، باید دستور اجرای زیرساخت‌ها و مقدمات آن را هم بدهند که بخش عمده‌ای از این مقدمات برمی‌گردد به احیای همان اماکن ارزان‌قیمت و باصفا در بافت تاریخی اطراف حرم‌ها و این نیست مگر با جلوگیری از طرح‌های تخریبی توسعه و احیای مجدد بافت‌های قدیمی و تاریخی اطراف اماکن زیارتی به‌ویژه در شهرهای مشهد، قم و شیراز و تبدیل آنها به زائرسرا، اقامتگاه، هتل سنتی و بوتیک هتل ارزان‌قیمت. در صورت اجرای این تدبیر می‌شود کاری کرد که هم مجاور بماند هم زائر و گردشگر در محل رفت‌و‌آمد داشته باشد. هم از قبل گردشگر زیارتی، نانی در سفره مجاور باشد هم گردشگر و زائر از صفا و صمیمیت و زلالی سفرش لذت ببرد، هم جایی ارزان و مطمئن و تمیز و با اصالت برای اقامت داشته باشد، هم هزینه کمتری برای رفت‌و‌آمد به حرم پرداخت کند. هم معماری بومی ــ ایرانی ــ اسلامی ــ شیعی حفظ شود هم دست سوداگران مجتمع‌ساز کوتاه شود.
ضمیمه ویژه نامه
تیتر خبرها
