یکی از مدافعان شهر

یکی از مدافعان شهر

تحصیلات آقا روح‌ا... در خمین، ‌هم در دروس ابتدایی و مقدمات متوقف شد و هم بسیار به درازا کشید. یازده دوازده سال زمان برای رسیدن به اوایل مطول، تعبیری جز درجا زدن ندارد و این در حالی بود که اطرافیانش او را تیزهوش و خوش‌قریحه یافته بودند. سیدمرتضی پسندیده تلویحا به این موضوع اشاره کرده و می‌گوید که «بیست سال اول عمرشان را در تحصیل ادبیات گذراندند و مدت زیادی به ادبیات پرداختند.»

اما از علت آن سخنی به میان نمی‌آورد. اگر بخشی از این علت در روحیات نوجوانی او نهفته بوده باشد،‌ بخشی دیگر به مسائل پیرامونی او بازمی‌گردد. کشور در اشغال قشون بیگانگان بود. نظامیان روسیه تزاری حتی در ناحیه‌ای چون خمین خودنمایی می‌کردند. یاغیان غارتگر محلی در نبود دولت قدرتمند مرکزی جولان می‌دادند. طبیعی است که روح‌ا... به جای یاد کردن از درس و مشق بگوید: «[از] برج خانه‌مان... گاه سربازان روسی را که در خمین رفت‌وآمد می‌کردند، می‌دیدم.» و یا بگوید: «... شاید اوایل بلوغم بود... دور این سنگرهایی که بسته بودند در محل ما و اینها می‌خواستند هجوم کنند و غارت کنند، آنجا می‌رفتیم، سنگرها را سرکشی می‌کردیم.» و یا بیفزاید: «... سنگربندی می‌کردیم. من هم تفنگ داشتم... بچه شانزده هفده ساله... ما سنگر می‌رفتیم و با این اشراری که بودند و حمله می‌کردند [مقابله می‌کردیم]... هرج و مرج بود... نایب حسین [کاشی]‌ و پسرش... حدود ما هم حمله می‌کردند. زلقی‌ها هم حمله می‌کردند. در یک‌دفعه هم آمدند یک محله‌ای از خمین را گرفتند و مردم با آنها معارضه کردند و تفنگ دست گرفتند و ما هم جزء آنها بودیم.» گفته شده روح‌ا... یکی از مدافعان خمین بود و اشعاری حماسی نیز علیه دولت‌های انگلیس و روسیه سروده بود.
 جهشی فوق‌العاده
زمانی که آقا روح‌ا... تصمیم به ادامه تحصیل گرفت، تصمیمی که صفحه تازه‌ای در زندگی‌اش گشود، سال 1339 ق بود. مرتضی که همواره امور جاری برادر کوچک‌ترش را رصد می‌کرد، حال و هوای روح‌ا... را برای کسب علم دیگرگون یافت و از آن به «جهش فوق‌العاده» یاد کرد.  روح‌ا... 19 ساله که پشت لبش با موهای بور و تنک سبز شده بود، راهی سلطان‌آباد شد؛ جایی که فقیه شهیر زمان، آیت‌ا... حاج‌شیخ عبدالکریم حائری یزدی در آنجا رحل تدریس افکنده بود. هفت سال از استقرار «حاج‌شیخ» در سلطان‌آباد می‌گذشت و آوازه علمی او طلاب بسیاری را به این شهر کشانده بود. آقاروح‌ا... می‌دانست که برای زانوی شاگردی زدن در برابر استاد باید پیش‌درس‌های ناتمام و ناخوانده خود را بیاموزد و سطوح میانی فقه و اصول را پشت‌سر بگذارد. او در مدرسه علمیه سپهدار مستقر شد؛ در حجره‌ای که به‌تازگی دیوارش سفید شده ‌بود. روح‌ا... و صدرالدین، پسرعمه‌اش/ فرزند ملامحمد جواد که با هم از خمین به سلطان‌آباد آمده بودند، هم‌حجره شدند.  آقا روح‌ا... از مدرسان خود در این مدرسه چنین یاد کرده ‌است: «نزد شیخ‌محمدعلی بروجردی، مطول؛ نزد آقاشیخ‌محمد گلپایگانی، منطق و نزد مرحوم آقاعباس اراکی، شرح لمعه را خواندم.» در سلطان‌آباد بود که خبر کودتای اسفند 1299 را شنید و گوش خود را برای نیوشیدن پیامدهای آن تیز کرد.  روح‌ا... تا سه چهار ماه پس از آمدنش به مدرسه سپهدار شهریه‌بگیر آیت‌ا... حائری‌یزدی بود تا این‌که شنید هر کس مستحق نیست نگیرد. رئیس حوزه گفته بود شرط دریافت شهریه استحقاق مالی طلبه است. زان پس نگرفت.

​​​​​​​