همه‌چیز درباره یک مشکل همه‌گیر
چی بخورم؟ چی نخورم؟
در منابع طب‌سنتی ایران شش اصل پیشگیرانه برای حفظ سلامت افراد در نظر گرفته شده که ارتباطی مستقیم به سبک زندگی فرد دارد. یکی از این اصول ششگانه، پاکسازی بدن از فضولات است. اختلال در دفع طبیعی مدفوع باعث بیماری‌های متعدد می‌شود و در این مکتب از یبوست به عنوان ام‌الامراض یاد شده‌است که علاوه بر سیستم گوارشی، می‌تواند به تدریج کل بدن را تحت تاثیر قرار دهد. افراد درگیر یبوست معمولا می‌توانند با مصرف برخی خوراکی‌ها این مشکل را درمان کنند اما وقتی یبوست مزمن و مقاوم می‌شود، فرد را وادار به مصرف برخی داروهای گیاهی یا شیمیایی می‌کند. در این نوشتار قصد داریم در گفت‌وگو با دکتر الهام پارسا، پزشک متخصص طب‌سنتی و عضو هیات علمی دانشگاه در مورد تعریف یبوست و میزان اثربخشی و عوارض احتمالی مصرف خودسرانه داروهای گیاهی به خصوص گیاه سنا که این روزها طرفداران زیادی به خود جلب کرده، به نکاتی قابل توجه اشاره کنیم.
یبوست زمانی اتفاق می‌افتد که فرد درعمل دفع مدفوع با مشکلی مواجه شود. در طب‌سنتی، یبوست مادر همه بیماری‌ها در نظر گرفته شده‌است. در طب جدید دفع سه بار در هفته یا کمتر را از نشانه‌های ابتلای به یبوست عنوان می‌کنند به این شرط که یبوست از شش ماه قبل شروع و در سه ماه متوالی همراه با نیاز به اعمال فشار و احساس دفع ناکامل در بیش از یک چهارم دفع‌ها، مدفوع سفت و احساس انسداد و پری در انتهای روده ادامه داشته‌باشد. اما در منابع طب‌سنتی آمده اگر فردی به ازای مصرف هر وعده غذایی توانایی یک‌بار دفع را نداشته‌باشد، دچار یبوست شده‌است. البته امروزه در تلفیق طب‌سنتی و طب جدید، طب‌سنتی با تفاوت کمتری تعریف درست‌تری از یبوست دارد و گفته می‌شود هر کسی روزانه دفع مطلوب یا احساس تخلیه کامل نداشته‌باشد، دچار یبوست شده‌است.
علائم نگران‌کننده یبوست
در مورد یبوست علائم نگران کننده‌ای هم وجود دارد که بهتر است فرد به متخصص مراجعه کند. در صورتی که فرد اخیرا و نه در سالیان متمادی، متوجه تغییرات غیرطبیعی در اجابت مزاج شده‌باشد، کسی که بیش از 10درصد وزن خود را در سه ماهه اخیر از دست داده‌باشد، داشتن خونریزی یا تغییر قطر مدفوع، دردهای شکمی و سابقه بیماری‌های خویشاوندی نظیر پلیپ و سرطان و به خصوص در صورتی که این علائم بالای 50 سالگی اتفاق افتاده‌باشد، نیاز به بررسی بیشتری دارد.
درمان با خوراکی‌های طبیعی
از دیدگاه طب‌سنتی رعایت تدابیر سبک زندگی از جمله جویدن آرام و بدون عجله غذا در محیطی بدون تنش، اجتناب از ریزه‌خواری و پرخوری و درهم‌خوری، خوردن مرتب صبحانه و مایعات به میزان کافی و دفع به موقع مدفوع، برای درمان یبوست موثر دانسته شده‌است. خاکشیر، تخم شربتی و تخم بالنگو از جمله تخم‌های لعاب‌داری هستند که با جذب آب و رطوبت به اجابت مزاج بهتر کمک می‌کنند. استفاده بیشتر از سبوس در نان و غذاهای روزانه یا افزودن به آبجوش، مصرف بیشتر آش، سوپ، حبوبات، روغن زیتون، جوانه‌های غلات مثل گندم، ماش و سبزیجاتی نظیر اسفناج، شوید، ریحان، کاهو، پوره هویج، آلو، انجیر و شیر گرم می‌تواند به اجابت مزاج و پیشگیری از سرطان روده کمک کند. غذاهای دیرهضم و غلیظ مثل ماکارونی، لازانیا، غذاهای خشک و مصرف کمتر شیرینی‌جات، برنج، گوشت و میوه‌های کال، یا مزه‌های ترش، سنجد، سماق، نوشیدنی‌های کافئین‌دار مثل چای، قهوه و نوشابه سیاه باید پرهیز شود. جالب است بدانید برای درمان یبوست‌های مزمن و مقاوم به درمان، پیاده‌روی و ورزش بسیار موثر است.
یبوست در مزاج‌های مختلف
از دیدگاه طب‌سنتی ابتدا باید علت یبوست که می‌تواند بر اثر اختلال یا سوءمزاج روده و سیستم گوارش باشد، تشخیص داده شود سپس مطابق با نوع سوءمزاج، تدابیری توصیه شود. افراد دچار سوءمزاج گرم و خشک روده اغلب مدفوعی خشک با درد و سوزش مقعدی دارند و دچار تلخی و خشکی دهان و تهوع هستند اما احساس سنگینی در انتهای روده ندارند. این افراد باید از خیسانده اسفرزه به میزان دو تا سه قاشق غذاخوری در آبجوش و ترجیحا همراه با روغن بادام شیرین استفاده کنند. مصرف هر هشت ساعت شربت تمبرهندی یا 10سانتی‌متر از میوه آن برای این قبیل افراد پیشنهاد می‌شود. ترکیب ملین دیگری که از اختلاط گل محمدی با عسل یا شکر با نام گل قند تهیه می‌شود می‌تواند گزینه راهگشایی باشد. افراد با سوءمزاج یا اختلال مزاجی روده سرد و خشک معمولا مدفوع خشک و تیره، نفخ زیاد، سنگینی روده، اشتهای کم و کاذب، دهان ترش و خشک و عطش کمی دارند. دو تا سه قاشق غذاخوری خیسانده خاکشیر در آبجوش به صورت ناشتا توصیه می‌شود. توجه داشته‌باشید خیسانده خاکشیر در آب سرد می‌تواند اثر معکوسی داشته و سبب سفتی مدفوع شود. خیسانده ترنجبین در آبجوش همراه با شکر سرخ اثرات ملینی خوبی دارد. دسته دیگر با اختلال مزاجی سرد و تر روده با دفع بلغمی یا دفع کف، تخلیه ناکامل، نفخ، تشنگی کم، سنگینی زیاد روده و رطوبت دهانی بالا دارند که باید برای کاهش رطوبت روده از ترکیب یک قاشق غذاخوری عسل در آبجوش در صبح یا طی روز استفاده کنند. گل قند هم برای این گروه مفید است.
داروهای گیاهی یا شیمیایی؟
استفاده از گیاهانی با اثرات مسهلی و ملینی که مسهل‌ها در مقایسه با ملین‌ها اثرگذاری بیشتر و قوی تری دارند، باید زیر نظر متخصص و نه خودسرانه مصرف شوند؛ زیرا مصرف خودسرانه گیاهان دارویی در طولانی‌مدت سبب تنبلی روده می‌شود. ملین‌های گیاهی در مقایسه با نوع شیمیایی عوارض کمتری دارند و بهتر است ابتدا از ملین‌های گیاهی استفاده و در صورت یبوست مقاوم از داروهای شیمیایی استفاده کرد. نکته قابل توجه این‌که افراد با مزاج‌های مختلف نمی‌توانند از یک ملین گیاهی واحد برای درمان یبوست‌شان استفاده کنند و ابتدا باید نوع سوءمزاج روده تشخیص داده شود و مطابق با آن دارو تجویز شود.
عوارض گیاهی به نام سنا
برگ سنا که اغلب مبتلایان به یبوست آن را می‌شناسند و این گیاه در عطاری‌ها بسیار پرفروش و در قالب برخی داروهای طب جدید هم فرموله شده، اگر خودسرانه مصرف شود، در طولانی مدت سبب کاهش حرکات گوارشی شده و وابستگی ایجاد می‌کند. گاهی نیز مصرف مداوم و درازمدت این گیاه دارویی روده‌ها را به هر دارویی مقاوم می‌کند.
فاخره بهبهانی - چاردیواری
علائم نگران‌کننده یبوست
در مورد یبوست علائم نگران کننده‌ای هم وجود دارد که بهتر است فرد به متخصص مراجعه کند. در صورتی که فرد اخیرا و نه در سالیان متمادی، متوجه تغییرات غیرطبیعی در اجابت مزاج شده‌باشد، کسی که بیش از 10درصد وزن خود را در سه ماهه اخیر از دست داده‌باشد، داشتن خونریزی یا تغییر قطر مدفوع، دردهای شکمی و سابقه بیماری‌های خویشاوندی نظیر پلیپ و سرطان و به خصوص در صورتی که این علائم بالای 50 سالگی اتفاق افتاده‌باشد، نیاز به بررسی بیشتری دارد.
درمان با خوراکی‌های طبیعی
از دیدگاه طب‌سنتی رعایت تدابیر سبک زندگی از جمله جویدن آرام و بدون عجله غذا در محیطی بدون تنش، اجتناب از ریزه‌خواری و پرخوری و درهم‌خوری، خوردن مرتب صبحانه و مایعات به میزان کافی و دفع به موقع مدفوع، برای درمان یبوست موثر دانسته شده‌است. خاکشیر، تخم شربتی و تخم بالنگو از جمله تخم‌های لعاب‌داری هستند که با جذب آب و رطوبت به اجابت مزاج بهتر کمک می‌کنند. استفاده بیشتر از سبوس در نان و غذاهای روزانه یا افزودن به آبجوش، مصرف بیشتر آش، سوپ، حبوبات، روغن زیتون، جوانه‌های غلات مثل گندم، ماش و سبزیجاتی نظیر اسفناج، شوید، ریحان، کاهو، پوره هویج، آلو، انجیر و شیر گرم می‌تواند به اجابت مزاج و پیشگیری از سرطان روده کمک کند. غذاهای دیرهضم و غلیظ مثل ماکارونی، لازانیا، غذاهای خشک و مصرف کمتر شیرینی‌جات، برنج، گوشت و میوه‌های کال، یا مزه‌های ترش، سنجد، سماق، نوشیدنی‌های کافئین‌دار مثل چای، قهوه و نوشابه سیاه باید پرهیز شود. جالب است بدانید برای درمان یبوست‌های مزمن و مقاوم به درمان، پیاده‌روی و ورزش بسیار موثر است.
یبوست در مزاج‌های مختلف
از دیدگاه طب‌سنتی ابتدا باید علت یبوست که می‌تواند بر اثر اختلال یا سوءمزاج روده و سیستم گوارش باشد، تشخیص داده شود سپس مطابق با نوع سوءمزاج، تدابیری توصیه شود. افراد دچار سوءمزاج گرم و خشک روده اغلب مدفوعی خشک با درد و سوزش مقعدی دارند و دچار تلخی و خشکی دهان و تهوع هستند اما احساس سنگینی در انتهای روده ندارند. این افراد باید از خیسانده اسفرزه به میزان دو تا سه قاشق غذاخوری در آبجوش و ترجیحا همراه با روغن بادام شیرین استفاده کنند. مصرف هر هشت ساعت شربت تمبرهندی یا 10سانتی‌متر از میوه آن برای این قبیل افراد پیشنهاد می‌شود. ترکیب ملین دیگری که از اختلاط گل محمدی با عسل یا شکر با نام گل قند تهیه می‌شود می‌تواند گزینه راهگشایی باشد. افراد با سوءمزاج یا اختلال مزاجی روده سرد و خشک معمولا مدفوع خشک و تیره، نفخ زیاد، سنگینی روده، اشتهای کم و کاذب، دهان ترش و خشک و عطش کمی دارند. دو تا سه قاشق غذاخوری خیسانده خاکشیر در آبجوش به صورت ناشتا توصیه می‌شود. توجه داشته‌باشید خیسانده خاکشیر در آب سرد می‌تواند اثر معکوسی داشته و سبب سفتی مدفوع شود. خیسانده ترنجبین در آبجوش همراه با شکر سرخ اثرات ملینی خوبی دارد. دسته دیگر با اختلال مزاجی سرد و تر روده با دفع بلغمی یا دفع کف، تخلیه ناکامل، نفخ، تشنگی کم، سنگینی زیاد روده و رطوبت دهانی بالا دارند که باید برای کاهش رطوبت روده از ترکیب یک قاشق غذاخوری عسل در آبجوش در صبح یا طی روز استفاده کنند. گل قند هم برای این گروه مفید است.
داروهای گیاهی یا شیمیایی؟
استفاده از گیاهانی با اثرات مسهلی و ملینی که مسهل‌ها در مقایسه با ملین‌ها اثرگذاری بیشتر و قوی تری دارند، باید زیر نظر متخصص و نه خودسرانه مصرف شوند؛ زیرا مصرف خودسرانه گیاهان دارویی در طولانی‌مدت سبب تنبلی روده می‌شود. ملین‌های گیاهی در مقایسه با نوع شیمیایی عوارض کمتری دارند و بهتر است ابتدا از ملین‌های گیاهی استفاده و در صورت یبوست مقاوم از داروهای شیمیایی استفاده کرد. نکته قابل توجه این‌که افراد با مزاج‌های مختلف نمی‌توانند از یک ملین گیاهی واحد برای درمان یبوست‌شان استفاده کنند و ابتدا باید نوع سوءمزاج روده تشخیص داده شود و مطابق با آن دارو تجویز شود.
عوارض گیاهی به نام سنا
برگ سنا که اغلب مبتلایان به یبوست آن را می‌شناسند و این گیاه در عطاری‌ها بسیار پرفروش و در قالب برخی داروهای طب جدید هم فرموله شده، اگر خودسرانه مصرف شود، در طولانی مدت سبب کاهش حرکات گوارشی شده و وابستگی ایجاد می‌کند. گاهی نیز مصرف مداوم و درازمدت این گیاه دارویی روده‌ها را به هر دارویی مقاوم می‌کند.
فاخره بهبهانی - چاردیواری
