رمزگشایی از یک انتصاب خاص در آنکارا

چرا هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه شد؟

رمزگشایی از یک انتصاب خاص در آنکارا

اردوغان پس از تحلیف سومین دوره ریاست‌جمهوری ترکیه، معاون خود و 15 وزیر از 17 وزیر کابینه‌اش را تغییر داد. بر همین اساس، هاکان فیدان 54 ساله رئیس سابق سازمان اطلاعات ملی ترکیه (MIT) به‌عنوان وزیر خارجه جدید این کشور منصوب شد. او دومین وزیر امور خارجه با سابقه نظامی است که 101 سال پس از عصمت اینونو، اولین وزیر خارجه با سابقه نظامی ـ امنیتی روی کار می‌آید.

هاکان فیدان که به‌جای مولود چاووش اوغلو، وزیر خارجه ترکیه شد، یک چهره مهم در فضای سیاسی ترکیه است. او از نزدیک با رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه در ارتباط است و در طول سال‌ها رابطه شخصی و حرفه‌ای نزدیکی با او ایجاد کرده. هاکان فیدان در سال 2001 به طور داوطلبانه ارتش را ترک کرد و به دانشگاه مریلند آمریکا رفت و در آنجا مدرک کارشناسی گرفت. او مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه بیلکنت آنکارا دریافت کرد. عنوان پایان‌نامه او نقش اطلاعات در سیاست‌خارجی بود. وی دکترای خود را در سال 2006 به پایان رساند. موضوع پایان‌نامه دکترای او «دیپلماسی در عصر اطلاعات: استفاده از فناوری اطلاعات در راستی‌آزمایی معاهدات» بود. فیدان با ارتباطات گسترده بین‌المللی خود به‌عنوان طراح اصلی استراتژی‌های امنیتی و منطقه‌ای ترکیه در دنیای پیچیده سیاست جهانی شناخته می‌شود. تلاش‌های برجسته هاکان فیدان در افشای برنامه‌ای تحت عنوان «سازمان موازی» وابسته به گروه گولن ظاهر شد که او و گروهش را به دست‌داشتن در تلاش برای بی‌ثبات‌کردن کشور متهم کردند و فیدان نقش برجسته‌ای در کشف و خنثی‌کردن کودتای 15 جولای 2016 داشت.
     
رویکرد امنیتی در حوزه سیاست خارجی ترکیه 
هاکان فیدان اولین فردی نیست که از یک سازمان امنیتی به منصب سیاسی قدم گذاشته است. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور فعلی روسیه به‌عنوان افسر اطلاعات خارجی KGB کار می‌کرد، یا رئیس‌جمهور سابق آمریکا جورج بوش که به‌عنوان مدیر آژانس اطلاعات مرکزی سیا خدمت می‌کرد، همچنین مایک پمپئو، وزیر خارجه سابق آمریکا که خود مدیر سابق آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا بود، در عراق نیز، مصطفی الکاظمی، مدیر سابق سرویس اطلاعات ملی عراق، از سال 2020 تا 2022 سمت نخست‌وزیری را بر عهده گرفت و همین‌طور مسرور بارزانی، نخست‌وزیر اقلیم کردستان نیز دارای سابقه اطلاعاتی است. مزیت‌های یک مسئول اطلاعاتی در مقام وزیر خارجه می‌تواند تحت عناوین مختلف ارزیابی شود. به‌عنوان‌مثال رهبران اطلاعاتی با سرویس‌های جاسوسی و رهبران کشورهای دیگر همکاری نزدیک دارند. این ارتباطات و روابط می‌تواند مزایای استراتژیک را برای فردی که به‌عنوان وزیر امور خارجه خدمت می‌کند ارائه دهد. با استفاده از این روابط می‌توانند سیاست خارجی کشور را تحت تأثیر قرار دهند و ممکن است امکان همکاری افزایش یابد. رهبران اطلاعاتی، موضوعات مهمی را با سایر کشورها به اشتراک می‌گذارند و از آنها اطلاعات دریافت می‌کنند. این ممکن است برای فردی که به‌عنوان وزیر امور خارجه خدمت می‌کند، مزیتی برای توسعه روابط و همکاری با سایر کشورها ایجاد کند. اشتراک‌گذاری اطلاعات با تروریسم مرتبط است. جنایت سازمان‌یافته، امنیت سایبری و سایر تهدیدات رایج می‌تواند ابزار مهمی در مبارزه با تروریسم باشد. انتصاب هاکان فیدان به‌عنوان وزیر امور خارجه ترکیه یک تغییر عادی نیست و می‌تواند دارای یک پیام شفاف برای همه کشورهای خارجی باشد، از آمریکا گرفته تا اتحادیه اروپا، از روسیه تا بازیگران منطقه. 

پیام انتخاب فیدان 
انتصاب فیدان به‌عنوان وزیر خارجه نشان می‌دهد که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، خواهان یک عامل قوی‌تر برای رهبری سیاست خارجی ترکیه در بحبوحه تشدید جنگ روسیه و اوکراین و روابط پیچیده در خاورمیانه، ازجمله روابط ترکیه با سوریه است. اگرچه وزیر امور خارجه قبلی، مولود چاووش اوغلو، از متحدان نزدیک اردوغان بود اما به‌عنوان یک شخصیت قوی یا مستقل به حساب نمی‌آمد. در واقع او به‌عنوان یکی از تصمیم‌گیرندگان اصلی پرونده‌های مهم سیاست خارجی تلقی نمی‌شد.فیدان با پرونده‌های زیادی در حوزه سیاست و امنیت خارجی ترکیه مواجه است: مشکل پناهجویان، فعالیت گروه‌های تروریستی علیه ترکیه، همچنین اختلاف با قبرس جنوبی و درگیری با یونان نیز ازجمله چالش‌های پیش‌روی هاکان فیدان است. از طرف دیگر پیش‌بینی می‌شود روابط ترکیه و مصر که دو طرف بر سر تعیین سفرا توافق کردند، در دوره فیدان فعال‌تر و نزدیک‌تر شود. درنهایت انتصاب هاکان فیدان به‌عنوان وزیر خارجه نشان‌دهنده جایگاه خاص وی به‌عنوان یکی از نزدیکان اردوغان است که می‌تواند مخالفان و مدافعانی داشته باشد. وی اکنون به‌عنوان وزیر امور خارجه نقشی کلیدی در شکل‌دادن به سیاست خارجی ترکیه و نمایندگی منافع این کشور در صحنه بین‌المللی ایفا خواهد کرد. آیا او می‌تواند به سکانداری موفق در عرصه سیاست خارجی کشورش تبدیل شود؟

امیر مجتهدی - تحلیلگر حوزه روابط بین‌الملل