تشییعی از قم تا نجف حلقه گمشده تمدن انتظار
ایران و عراق نه دو کشور همسایه که دو ریه یک اندام تاریخی‌اند.
سیدعلی بطحائی - عضو هیأت علمی دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی
اگر نقشه جغرافیایی در بستر تاریخ را کنار بگذاریم و به «اعماق تاریخ» نفوذ کنیم، درمی‌یابیم این دو سرزمین، از دیرباز با رشته‌هایی از آتش و آب به هم دوخته شده‌اند: آتش جنگ‌های کهن و آب فرات بین‌النهرین که عطش حقیقت‌جویی را سیراب کرده است اما آنچه این پیوند را از یک همسایگی صرف، به یک همبستگی ارتقا داده، نه پیمان‌های سیاسی، نه حتی زبان و نژاد بلکه «مناسک تشییع حماسی» است؛ تشییعی که نه فقط سوگ یک رهبر و مرجع دینی، که اعلام حضور یک امت زنده در برابر استکبار جاودانه است. این آیین حلقه‌ای است که تمدن ایران‌زمین را به تمدن بین‌النهرین گره می‌زند و آن را به افقی فراتر از جغرافیا یعنی ظهور متصل می‌کند. در این یادداشت، با نگاهی به فلسفه تاریخی تداوم سه رکن این پیوند تاریخی را در جغرافیای تمدن واکاوی می‌کنیم.
یکم: حافظه جمعی «ارض نبرد»
از کربلا تا قادسیه نوین
تاریخ صرفا خطی نیست؛ صفحه‌ای است چندبعدی. ایران و عراق هر دو روی گسل «نبرد حق علیه باطل» قرار گرفته‌اند. از نبرد قادسیه که در حافظه اعراب به‌عنوان فتح و در حافظه عجم‌ها به‌عنوان شکست موقت ثبت شد اما هر دو روایت، در یک نقطه همگرا می‌شوند: کربلا. واقعه‌ای که مرزهای قومی را در هم شکست. در کربلا نه عرب بر عجم برتری داشت و نه عجم بر عرب؛ معیار، «تکلیف» بود. این نقطه، «حافظه بنیادین» دو ملت شد. امروز تشییع حماسی رهبر و شهدای مقاومت (از سلیمانی تا المهندس و نهایتا قائد امت) در خیابان‌های نجف و کربلا و تهران، بازتولید همان «حافظه نبرد» است. خلاقیت تاریخی در این است که هر بار این تشییع «قادسیه‌ای معکوس» می‌سازد. نه فتح سرزمین، که فتح دل‌ها. نه تحمیل فرهنگ، که پیوند دو روح. فلسفه تاریخی می‌گوید: «تداوم یک حادثه، از تکرار عین آن مهم‌تر است» و این تشییع‌ها، تکرار عین کربلا نیستند بلکه تجلی آن در قامت مقاومت مدرنند.
دوم: مرجعیت؛ عصای موسی در دو کرانه فرات
اگر ایران ولایت فقیه را به‌عنوان نظریه‌ای سیاسی بپروراند، عراق مرجعیت نجف را به‌عنوان قلبی تپنده حفظ کرد اما این دو رقیب نیستند؛ دو بال یک پرنده‌اند. پیوند تاریخی ایران و عراق، در نقطه «تلاقی فتوا» و «سیاست» معنا می‌گیرد. از فتوای جهاد کفایی مرجعیت نجف در سال ۲۰۱۴ که ایران را به پشتیبانی نظامی از عراق کشاند تا همراستایی حوزه‌های قم و نجف در مسائل کلی جهان اسلام، شاهد هماهنگی تنگاتنگی هستیم اما عمق این پیوند در فلسفه انتظار نهفته است. مرجعیت، در هر دو سوی مرز، نه فقط نهاد فتوا که نهاد بشارت است؛ بشارت به ظهور منجی‌ای که حکومت عدل گسترش، نه عربی است و نه عجمی بلکه جهانی است. تشییع حماسی فراملی، نمایش این باور است که شهادت یک رهبر مقاومت، در مسیر تمهید ظهور معنا می‌یابد. این تشییع، کارزار احیاگری است.
یکم: حافظه جمعی «ارض نبرد»
از کربلا تا قادسیه نوین
تاریخ صرفا خطی نیست؛ صفحه‌ای است چندبعدی. ایران و عراق هر دو روی گسل «نبرد حق علیه باطل» قرار گرفته‌اند. از نبرد قادسیه که در حافظه اعراب به‌عنوان فتح و در حافظه عجم‌ها به‌عنوان شکست موقت ثبت شد اما هر دو روایت، در یک نقطه همگرا می‌شوند: کربلا. واقعه‌ای که مرزهای قومی را در هم شکست. در کربلا نه عرب بر عجم برتری داشت و نه عجم بر عرب؛ معیار، «تکلیف» بود. این نقطه، «حافظه بنیادین» دو ملت شد. امروز تشییع حماسی رهبر و شهدای مقاومت (از سلیمانی تا المهندس و نهایتا قائد امت) در خیابان‌های نجف و کربلا و تهران، بازتولید همان «حافظه نبرد» است. خلاقیت تاریخی در این است که هر بار این تشییع «قادسیه‌ای معکوس» می‌سازد. نه فتح سرزمین، که فتح دل‌ها. نه تحمیل فرهنگ، که پیوند دو روح. فلسفه تاریخی می‌گوید: «تداوم یک حادثه، از تکرار عین آن مهم‌تر است» و این تشییع‌ها، تکرار عین کربلا نیستند بلکه تجلی آن در قامت مقاومت مدرنند.
دوم: مرجعیت؛ عصای موسی در دو کرانه فرات
اگر ایران ولایت فقیه را به‌عنوان نظریه‌ای سیاسی بپروراند، عراق مرجعیت نجف را به‌عنوان قلبی تپنده حفظ کرد اما این دو رقیب نیستند؛ دو بال یک پرنده‌اند. پیوند تاریخی ایران و عراق، در نقطه «تلاقی فتوا» و «سیاست» معنا می‌گیرد. از فتوای جهاد کفایی مرجعیت نجف در سال ۲۰۱۴ که ایران را به پشتیبانی نظامی از عراق کشاند تا همراستایی حوزه‌های قم و نجف در مسائل کلی جهان اسلام، شاهد هماهنگی تنگاتنگی هستیم اما عمق این پیوند در فلسفه انتظار نهفته است. مرجعیت، در هر دو سوی مرز، نه فقط نهاد فتوا که نهاد بشارت است؛ بشارت به ظهور منجی‌ای که حکومت عدل گسترش، نه عربی است و نه عجمی بلکه جهانی است. تشییع حماسی فراملی، نمایش این باور است که شهادت یک رهبر مقاومت، در مسیر تمهید ظهور معنا می‌یابد. این تشییع، کارزار احیاگری است.
ضمیمه ویژه نامه
تیتر خبرها
