سیر پیشرفت مهندسی و معماری در تاریخ ایران
از نکات مهم درخصوص تاریخ فرهنگ و هنر در فلات ایران پیشینه 10هزارساله بدون انقطاع و گسست در توسعه فرهنگ و هنر است. در دنیا ملل کهن دیگری نیز اقدامات بسیار ارزشمندی داشته‌اند اما هیچ‌یک از آنها توان برابری با این جریان دنباله‌دار توسعه فرهنگ در طول تاریخ ایران را ندارند. طی این 10هزار سال اقوام و مردمانی که در این سرزمین زندگی کرده‌اند، تمام داشته‌ها و میراث خود را نسل‌به‌نسل منتقل کرده‌اند و به همین علت با گذشت دوره‌های تاریخی شاهد این هستیم که دوره‌به‌دوره بر این داشته‌ها افزوده‌شده و تنومندتر و غنی‌تر شده و دستاوردهای دوره‌های تاریخی مختلف به زیبایی در هم تنیده‌شده و بدون گسستگی به پیش‌رفته است؛ از نمونه‌های تجلی این موضوع در معماری ابنیه و سازه‌های ایرانی است.
از 10هزار سال پیش که اقوام نخست در این فلات دشت‌نشین شدند، کهن‌ترین معبد به شکل ساده‌ای با چینه در دشت قزوین در تپه زاغه ساخته شد. به مرور دانش ساخت انواع خشت به‌دست آمد و پس از آن در هزاره‌اول پیش از میلاد آجر ساخته شد و به همین ترتیب در زمینه معماری نیز در طول تاریخ رشد کردیم. از وارد‌شدن دیوارها در ساخت خانه‌ها تا راست‌گوشه‌شدن یا قائم‌شدن در به هم رسیدن دیوارها و پس از آن توسعه پوشش‌های مختلف، به کارگیری ستون که نمونه‌های اولیه آن در محوطه‌ای مانند تپه گودین از هزاره‌اول پیش از میلاد، تپه حسنلو و تپه نوشیجان در دوران مادها در ساخت تالارها قابل مشاهده است.
پس از این دوران به یکی از شاهکارهای مهم مهندسی و معماری، یعنی تخت‌جمشید می‌رسیم که کل مجموعه آن روی سکوی عظیمی ساخته شده است. نمونه دیگر زیگورات چغازنبیل است که در مقایسه با زیگورات‌های دیگر معماری باستانی در بین‌النهرین در تاریخ معماری جهان کاملا منحصربه‌فرد از لحاظ مهندسی، فرم و ابعاد و اندازه است. کاخ آشور نیز نقطه‌عطفی در تاریخ معماری‌ایرانی به‌شمار می‌رود که در این دوره، مشکل محدود‌شدن دید به دلیل استفاده از ستون از ساخت بناها حل می‌شود و شکل‌گیری قوس‌ها، طاق‌ها و ایوان‌ها آغاز می‌شود. پس از آن شاهکاری مانند طاق‌کسری یا ایوان‌مدائن شکل می‌گیرد که حتی با پیشرفت‌های مهندسی و امکانات ساختمان‌سازی امروزی نیز ساخت چنان طاقی با آن دهانه وسیع و مرتفع کار پیچیده‌ای است.
ساخت قوس‌ها و پیشرفت آن به سمت شکل‌گیری گنبدها از شاهکارهای مهندسی به‌شمار می‌رود و نیاز به محاسبات بسیار دقیقی داشت که بتواند باربر باشد و در میانه دهانه فرو نریزد. به همین ترتیب از ساده‌ترین فرم‌ها و اشکال معماری و مهندسی ساخت بناها آغاز می‌شود و بدون گسستگی در طول تاریخ توسعه پیدا می‌کند و رفته‌رفته سازه‌ها مهندسی‌تر‌شده و پیشرفته‌تر می‌شوند و نسل‌به‌نسل تداوم می‌یابد. این روند رو به پیشرفت تا دوران اسلامی نیز ادامه داشته و شاهکارهای بی‌نظیری مانند قوس‌های جناغی و گنبدهای بسیار زیبایی که از نظر تکنیک به اوج دقت و زیبایی می‌رسند، شکل می‌گیرند که بدون شک ساخت آنها بدون انجام محاسبات بسیار دقیق مهندسی امکانپذیر نبوده است اما نکته‌ای که باید به آن توجه داشته باشیم این است که متأسفانه با وجود این حجم از غنای فنی، معماری امروز ما هویتی از گذشته خود را حفظ نکرده است. بااین‌وجود که در دوره معاصر نیز آثار و بناهای ارزشمندی از برخی معماران به جا مانده اما واقعیت این است که در دوران معماری مدرن با شکست‌های بزرگی در شهرسازی و ساخت بناهای مسکونی مواجه شده‌ایم که نتیجه آن فضای شهری بی‌هویت و بدون ارتباط با داشته‌های غنی معماری ایرانی است و می‌توان گفت که فرهنگ و توسعه معماری بدون انقطاع 10هزار ساله ایرانی در این دوران یکباره قطع پیوند شده است.
از 10هزار سال پیش که اقوام نخست در این فلات دشت‌نشین شدند، کهن‌ترین معبد به شکل ساده‌ای با چینه در دشت قزوین در تپه زاغه ساخته شد. به مرور دانش ساخت انواع خشت به‌دست آمد و پس از آن در هزاره‌اول پیش از میلاد آجر ساخته شد و به همین ترتیب در زمینه معماری نیز در طول تاریخ رشد کردیم. از وارد‌شدن دیوارها در ساخت خانه‌ها تا راست‌گوشه‌شدن یا قائم‌شدن در به هم رسیدن دیوارها و پس از آن توسعه پوشش‌های مختلف، به کارگیری ستون که نمونه‌های اولیه آن در محوطه‌ای مانند تپه گودین از هزاره‌اول پیش از میلاد، تپه حسنلو و تپه نوشیجان در دوران مادها در ساخت تالارها قابل مشاهده است.
پس از این دوران به یکی از شاهکارهای مهم مهندسی و معماری، یعنی تخت‌جمشید می‌رسیم که کل مجموعه آن روی سکوی عظیمی ساخته شده است. نمونه دیگر زیگورات چغازنبیل است که در مقایسه با زیگورات‌های دیگر معماری باستانی در بین‌النهرین در تاریخ معماری جهان کاملا منحصربه‌فرد از لحاظ مهندسی، فرم و ابعاد و اندازه است. کاخ آشور نیز نقطه‌عطفی در تاریخ معماری‌ایرانی به‌شمار می‌رود که در این دوره، مشکل محدود‌شدن دید به دلیل استفاده از ستون از ساخت بناها حل می‌شود و شکل‌گیری قوس‌ها، طاق‌ها و ایوان‌ها آغاز می‌شود. پس از آن شاهکاری مانند طاق‌کسری یا ایوان‌مدائن شکل می‌گیرد که حتی با پیشرفت‌های مهندسی و امکانات ساختمان‌سازی امروزی نیز ساخت چنان طاقی با آن دهانه وسیع و مرتفع کار پیچیده‌ای است.
ساخت قوس‌ها و پیشرفت آن به سمت شکل‌گیری گنبدها از شاهکارهای مهندسی به‌شمار می‌رود و نیاز به محاسبات بسیار دقیقی داشت که بتواند باربر باشد و در میانه دهانه فرو نریزد. به همین ترتیب از ساده‌ترین فرم‌ها و اشکال معماری و مهندسی ساخت بناها آغاز می‌شود و بدون گسستگی در طول تاریخ توسعه پیدا می‌کند و رفته‌رفته سازه‌ها مهندسی‌تر‌شده و پیشرفته‌تر می‌شوند و نسل‌به‌نسل تداوم می‌یابد. این روند رو به پیشرفت تا دوران اسلامی نیز ادامه داشته و شاهکارهای بی‌نظیری مانند قوس‌های جناغی و گنبدهای بسیار زیبایی که از نظر تکنیک به اوج دقت و زیبایی می‌رسند، شکل می‌گیرند که بدون شک ساخت آنها بدون انجام محاسبات بسیار دقیق مهندسی امکانپذیر نبوده است اما نکته‌ای که باید به آن توجه داشته باشیم این است که متأسفانه با وجود این حجم از غنای فنی، معماری امروز ما هویتی از گذشته خود را حفظ نکرده است. بااین‌وجود که در دوره معاصر نیز آثار و بناهای ارزشمندی از برخی معماران به جا مانده اما واقعیت این است که در دوران معماری مدرن با شکست‌های بزرگی در شهرسازی و ساخت بناهای مسکونی مواجه شده‌ایم که نتیجه آن فضای شهری بی‌هویت و بدون ارتباط با داشته‌های غنی معماری ایرانی است و می‌توان گفت که فرهنگ و توسعه معماری بدون انقطاع 10هزار ساله ایرانی در این دوران یکباره قطع پیوند شده است.
