نویسنده‌ای که دست به انتحار ادبی زده‌است

نویسنده‌ای که دست به انتحار ادبی زده‌است

مراسم رونمایی از کتاب «سیمرغ سی مرغ» نوشته محمدقائم خانی که به تازگی توسط شرکت چاپ و نشر بین‌الملل منتشر شده‌است، همزمان با روزهای دهه فجر، در فرهنگسرای خانواده برگزار شد.
به گزارش جام‌جم، خانی در این مراسم گفت: تا قبل از سال ۹۸ به فکر نوشتن زندگینامه نبودم؛ مشغله‌های دیگری داشتم و با خود می‌گفتم با وجود این همه نویسنده‌ای که در این کار وارد شدند و می‌شوند، چه لزومی‌دارد من چنین کاری کنم؟ اما سفر من به سوریه باعث شد ذهنم خیلی درگیر حضرت امام(ره) شود. در حلب یکی از روشنفکران سکولار سوریه به من ‌گفت از دیدارش در نجف با امام قبل از انقلاب و از تأثیر ایشان بر مسلمین می‌گفت. او هرچند به دخالت دین در سیاست اعتقادی نداشت اما از امام می‌گفت. مجموعه این دیدارها باعث شد به امام دوباره فکر کنم. وقتی به مساله این‌طور نگاه کنیم که کسی با یک انقلاب، جهان اسلام را دوباره جمع کند در حالی که اصالتا حرکتش، حرکتی شیعی است، مساله جذاب می‌شود. این‌که چگونه افرادی با تضادهای گوناگون حول محور یک فرد جمع شده‌اند، سؤال من بود. البته خود امام هم گفت خدا در قلوب مردم تحول ایجاد کرده‌است.
محمد رودگر، استادیار گروه عرفان اسلامی‌پژوهشکده امام‌خمینی و انقلاب اسلامی‌، مهمان دیگر این مراسم بود که با اشاره به رمانی که خود در دست تألیف دارد، گفت: من در حال نگارش رمانی به نام 
«ابر شهر» هستم که تاریخ عرفان را در بر دارد و زمانی که به زندگی امام رسیدم تا آن را تحریر کنم، کتاب آقای خانی به دست من رسید و این کتاب مورد استفاده من قرار خواهدگرفت. سیمرغ سی مرغ همدلانه نوشته شده‌است و کسی که به این کتاب مراجعه می‌کند، باید با شخصیت‌های سیاسی معاصر آشنا باشد. نکته دیگر در مورد کتاب این است که مؤلف نقشی پررنگ دارد و ما شاهد مرگ مؤلف در کتاب نیستیم. مؤلف ذهن خواننده را سمت و سو می‌دهد و این نقطه قوت کتاب است. خصوصیت مهم این زندگینامه هم، داستانی نوشته‌شدن آن است.
وی سپس به تبیین قالب «زندگینامه داستانی» و تفاوت میان زندگینامه داستانی با تاریخ، گفت: تاریخ جمع‌آوری مستندات است و اظهار نظر پیرامون این مستندات. اما در زندگینامه ما به یک عنصر بیش از تاریخ بها می‌دهیم؛ آن عنصر، عنصر روایت است؛ روایتی خاص حول یک فرد؛ این ویژگی، ویژگی داستان است. در مورد انقلاب هم کار پژوهشی زیاد انجام شده‌است اما روایت داستانی کم داریم. کسی که می‌خواهد متکی بر روایت، انقلاب را بررسی کند و داستان بنویسد باید همه چیز را ذیل عنصر روایت تعریف کند. روایت یک شخص پژوهشگر داستان‌نویس از انقلاب، خاص و خواندنی است و نسبت به یک پژوهش صرف تاریخی بیشتر مورد استقبال قرار می‌گیرد. چنین کاری در خارج از کشور مرسوم است؛ مثلا نیکوس کازانتزاکیس با زاویه دید خود حضرت‌مسیح(ع) را روایت می‌کند و اسم کتابش می‌شود «مسیح باز مصلوب». این کار، کار هنری است و هر کسی از عهده آن برنمی‌آید. باید فراتر از تحلیل داده مهارت داشت؛ باید دغدغه داشت تا چنین کاری ارائه کرد. موفقیت نویسنده در این قالب وابسته به این است که با توجه به تقویت عنصر روایت، باقی عناصر را به نحو خوبی تعدیل کند. عناصری مثل کشمکش، پیرنگ و درونمایه (تم).
پس از این توضیحات در مورد زندگینامه داستانی، نویسنده «سوار بر باد»، دوباره به کتاب سیمرغ سی مرغ اشاره کرد: آقای خانی سعی کرده رمانش درونمایه عرفانی ایرانی داشته‌باشد؛ البته عرفان اسلامی. یکی از مشکلاتی که بر سر راه آقای خانی وجود داشته این بوده که پرداختن به شخصیت امام خیلی سخت است. باید توجه داشت داستان، یک چیز وارداتی است و هر چیزی را نمی‌توان در آن وارد کرد، مگر این‌که زمین داستان تغییر کند و این چیزی است که کمتر کسی سراغش رفته‌است. علت این‌که بعد از انقلاب، داستان‌نویسی از برخی شخصیت‌ها موفق نبوده‌است، این است که نویسندگان، زمین داستان را تغییر نداده‌اند. به هر حال از امام نوشتن خیلی سخت است زیرا عناصر کشمکش در بیشتر داستان‌ها جاه و مقام، عشق، جاسوسی و... است اما در مورد امام نمی‌توان از این عناصر استفاده کرد. علت این‌که کار هنری در مورد امام کم است، این است که مشکلات نظری سر راه قرار دارد و تا حل نشود نمی‌توان کار خوبی انجام داد؛ نمی‌توان توقع کار زود بازده داشت. به نظر من آقای خانی یک انتحار ادبی انجام داد.