نمایشگاه کتاب نیاز به طرح جامع دارد

محسن پرویز، رئیس انجمن قلم ایران در گفت‌وگو با «جام‌جم»:

نمایشگاه کتاب نیاز به طرح جامع دارد

تجربه چهار دوره ریاست نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران و سابقه معاونت امور فرهنگی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی کافی‌ است برای این‌که سؤالات جدی و اساسی درباره نمایشگاه کتاب تهران را از دکتر محسن پرویز بپرسیم کسی که همین حالا هم با شورای سیاست‌گذاری نمایشگاه کتاب تهران همکاری می‌کند و خبرهای تازه‌ای از نشست‌های این شورا دارد. رئیس انجمن قلم ایران در این گفت‌وگو نگاهی دارد به سابقه نمایشگاه کتاب تهران، مسائل و چالش‌هایی که با آن دست و پنجه نرم می‌کند و در نهایت از تصمیم‌ها و برنامه‌هایی خبر می‌دهد که به امید برطرف شدن مشکلات فعلی نمایشگاه کتاب تهران در حال شکل‌گیری هستند. پرویز از جمله کسانی است که به تغییر ماهیت نمایشگاه کتاب تهران اعتقاد دارد اما این تغییر را یک فرآیند زمانبر‌ می‌داند که نیازمند طرح‌جامع و برنامه‌ریزی بلندمدت است.

نمایشگاه کتاب تهران در سی و سومین دوره، هنوز درگیر مشکلاتی است. آیا این امکان وجود نداشت که دست‌کم از دو سال تعطیلی نمایشگاه در دوره شیوع ویروس کرونا برای حل این مشکلات استفاده شود؟
جای خوشحالی دارد که با فروکش کردن بیماری کووید ــ 19 امکان برگزاری نمایشگاه به صورت حضوری فراهم شده و باید قدردان مسؤولان حوزه سلامت بود. معتقدم امسال با بخشی از مشکلات نمایشگاه کتاب مواجه نباشیم، چون عمده‌ترین مشکلات نمایشگاه به این سه مورد برمی‌گردند: دسته اول اشکالاتی است که معمولا در ارتباط با محل برگزاری و تعداد مراجعان ایجاد می‌شد. متاسفانه در کشورمان فضای مناسب برای برگزاری نمایشگاهی با حضور حداقل 2000 ناشر و بین چهار تا پنج میلیون نفر بازدیدکننده، وجود ندارد. در نتیجه حفظ سلامت، ایجاد امنیت و جابه‌جایی مراجعه کنندگان، مسائلی را ایجاد می‌کرد. چالش بعدی به دل‌بستن ناشران به فروش کتاب در محل نمایشگاه برمی‌گردد که البته طبیعی است و با رونق و اقتصاد کارشان مرتبط است. نکته سوم، فاصله گرفتن نمایشگاه کتاب تهران از شکل نمایشگاهی و تبدیل شدن به یک فروشگاه بزرگ است.  بعید است امسال در مورد اول، مشکل جدی داشته باشیم، چون احتمالا مراجعه‌کنندگان به‌خصوص از شهرستان‌ها کمتر از دوره‌های پیشین خواهد بود،زیرا برگزاری نمایشگاه کتاب تهران، همزمان در مصلی و در فضای مجازی تا اندازه‌ای می‌تواند مسأله ازدحام جمعیت را کنترل کند، به‌ویژه از این بابت که فروش کتاب و تخفیف‌ها، یارانه‌ای در بخش مجازی انجام می‌شود. سیاست‌های ستاد ملی مبارزه با کرونا نیز می‌تواند در محدود شدن تجمعات نمایشگاه کتاب مؤثر باشد.  اما در هر صورت به یک فضای نمایشگاهی مناسب برای نمایشگاه کتاب تهران نیاز داریم که بعید است از عهده مسؤولان فرهنگی به تنهایی بربیاید. ساخت محل نمایشگاه جزو وظایف نهادهای دیگری مانند وزارت صمت و شهرداری‌هاست. این اقدامی است که نیاز به هم‌افزایی و تصمیم‌گیری جامع دارد.

 تغییر ماهیت فروشگاهی نمایشگاه کتاب چطور؟ با چه راهکارهایی میسر می‌شود؟
نمایشگاه کتاب تهران از روز اول برای تأمین کتاب راه‌اندازی شده بود. مثل همه فروشگاه‌هایی که در قالب نمایشگاه کالا، را به صورت عرضه مستقیم و بدون واسطه به دست مخاطب می‌رسانند. در دهه 60 از این دست نمایشگاه‌ها برگزار می‌شد و نمایشگاه کتاب در ضمن می‌توانست نیاز به کتاب‌های خارجی را برطرف کند اما از دهه 60 تاکنون به همان روش برگزار می‌شود و تلاش‌هایی که برای تغییر وضعیت انجام شد، هنوز به نتیجه نرسیده، چون زیرساخت‌های مناسب برای توزیع کتاب به شکل مناسب در اختیار نداریم و اشکالات اساسی در آن وجود دارد.  تراز بین تولید و توزیع و عرضه‌کننده در صنعت نشر برقرار نیست. نتیجه این می‌شود که تولیدکننده کتاب بخواهد کتابش را مستقیم به دست مخاطب برساند. اگر قرار باشد مسؤولان فرهنگی درباره تغییر ماهیت نمایشگاه تدبیری بیندیشند در درجه اول باید توازن را در صنعت نشر برقرار کنند. معتقدم تا زمانی که این مشکل برطرف نشود، تلاش‌هایی که برای تبدیل این فرشگاه بزرگ به یک نمایشگاه صرف صورت می‌گیرد به نتیجه نخواهد رسید. البته می‌دانم صحبت‌هایی بین متولیان امر و مسؤولان مربوط صورت گرفته اما در نهایت ناشران به‌شدت با ممانعت از فروش کتاب در نمایشگاه مخالف هستند. ضمن این‌که محروم کردن جامعه از خرید کتاب در نمایشگاه هم شاید به اقتصاد نشر ضربه‌هایی بزند که
 به مصلحت نباشد. تبدیل نمایشگاه به جایگاه واقعی خودش نیازمند یک برنامه دراز مدت و چند ساله است که مسؤولان باید چشم‌اندازی برای آن تعریف کنند و رسیدن به نقطه مطلوب را مشخص و سال به سال تلاش کنند به مرور زمان، هر سال درصدی از این مسیر طی شود تا به نقطه مطلوب برسیم.

 آیا این امکان فراهم نیست که بخش نمایشگاهی نمایشگاه در مصلی و به صورت فیزیکی باشد و بخش فروش کاملا به فضای مجازی منتقل شود؟
فرصت فضای مجازی خیلی کمک کننده است و مسؤولان قصد بهره‌برداری از آن را دارند اما امسال امکان پذیر نشد. موانع و مشکلاتی بر سر راه این قضیه هم هست که مسؤولان اگر لازم بدانند باید راجع به آن توضیح دهند. یکی از طرح‌هایی که در شورای سیاست‌گذاری نمایشگاه که بنده هم در آن حضور داشتم، مطرح شد همین بود که نمایشگاه به صورت فیزیکی باشد و فروش صرفا به بخش مجازی متمرکز شود که رأی کافی را به دست نیاورد. مخالفان این طرح استدلال‌هایی دارند و معتقدند هنوز بستر لازم برای این شیوه برگزاری نمایشگاه فراهم نیست.

آذر مهاجر - فرهنگ و هنر

یادداشت
افشین علا - شاعر و نویسنده ​​​​​​​: ناشران را به حال خود رها نکنید
کتابخوانی یک فرهنگ است و باید آن را از سنین پایین بین کودکان و نوجوانان نهادینه کرد و برای این امر، نهادهای تخصصی متولی امر کودک‌ونوجوان، تقویت شوند. کانون پرورش فکری کودکان‌ونوجوانان نهاد دیرینه و باسابقه‌ای است که نسل‌های متوالی از هنرمندان و اهالی فرهنگ این مملکت را درون خود پرورش داده. از این رو در کنار آموزش‌وپرورش که متولی کتاب‌های درسی است و باید با کمک زبدگان و کارشناسان به غنا و تحول اساسی در کتاب‌های درسی فکر کند، نهادهایی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم باید تخصصی‌تر دیده شوند و با آنها برخورد رسمی و اداری شود. به شکلی که با تغییر دولت‌ها و جناح‌ها شاهد تحول در مدیریت‌ها نشویم. این تغییر مدیریت‌ها البته تا حدودی اجتناب‌ناپذیر است اما در حوزه فرهنگ باید در جاهایی به افراد دلسوز، کاردان و نخبه مراجعه کرد و از تجربیات‌شان استفاده برد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مدارس به‌عنوان اماکنی که در تمام کشور با کودکان‌ونوجوانان ارتباط برقرار می‌کنند باید مروج کتابخوانی باشند و برنامه‌های تشویقی و حمایتی در این زمینه ارائه دهند اما در قدم بعدی چگونه خواندن و چگونه انتخاب‌کردن کتاب‌های خوب نیز مستلزم همراهی با اهل ذوق و خرد است. بنابراین در این مسیر باید از اشخاص خبره بهره برد،  زیرا بدون مشورت و هدایت اهل فن ممکن است مطالعه زیاد هم ثمری نداشته باشد، چون کتاب فراوان است اما کتاب خوب کم. برای کودکان‌ونوجوانان، انس همزمان با ادبیات کهن و معاصر از ملزومات است چراکه اکتفا به هریک از این دو، به مثابه پرواز کردن با یک بال است که درنهایت راه به جایی نخواهد برد.
ما امروز در دوران گذار به‌سر می‌بریم که تکنولوژی ارتباطات در تمام حیطه‌های زندگی بشر اثر گذاشته و جهان را تسخیر کرده. کتاب هم یکی از مقولاتی است که تحت‌تاثیر فضای مجازی و دنیای ارتباطات مدرن قرار گرفته. بنابراین از رونق افتادن کتاب در مقابل امکاناتی که فضای مجازی در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد تا حدی اجتناب‌ناپذیر است اما از آنجا که نفس کتابخوانی و ارتباط با فیزیک کتاب و مطالعه برگ‌برگ آن تاثیر فوق‌العاده بیشتری بر ذهن مخاطب می‌گذارد و آن را به‌عنوان یک مونس و همدم در کنار فرد قرار می‌دهد هرگز نباید اجازه داد که رونق کتابخوانی و نشر در مقابل فضای مجازی از بین برود. البته در خیلی از کشورهای پیشرفته تمهیداتی دراین‌باره اندیشیده شده و همچنان کتاب و نشریات حرف اول را می‌زند. کمااین‌که در غرب باوجودی که مردم می‌توانند از طریق اینترنت به کتاب‌ها و روزنامه‌ها دسترسی پیدا کنند، اما آنها همچنان از تیراژهای وسیعی برخوردارند و فرهنگ کتابخوانی و نشریه‌خوانی از بین نرفته است. بنابراین ضمن مخالفت با هرگونه محدودیت فضای مجازی باید تمام دست‌اندرکاران امر از متولیان رسمی فرهنگی کشور گرفته تا ناشران و دیگر نهادهای دولتی و خصوصی با هم‌اندیشی و همدلی، سیاستگذاری بنیادینی در این زمینه انجام دهند که مقهور پیشرفت ارتباطات مدرن نشویم. حال آن‌که خیلی از کتاب‌ها هم نفیس هستند هم مضمون و محتوای ارزشمندی دارند اما به‌دلیل افزایش قیمت‌ها، مخاطبان نمی‌توانند آنها را تهیه کنند. بنابراین در حوزه کتاب هم دولت باید توجه ویژه‌ای به نهادهای فرهنگی و ناشران داشته باشد. البته این توجه نباید دائمی باشد و درمجموع ناشران باید مستقل از دولت فعالیت کنند اما از آنجا که فرهنگ از اولویت‌های برتر انقلاب اسلامی است در سخت‌ترین شرایط ازجمله تنگناهای اقتصادی نیز نباید به حال خود رها شود.