کشف ستاره‌ای که 65عنصر مختلف دارد

کشف ستاره‌ای که 65عنصر مختلف دارد

شاید باورش سخت باشد؛ اما در خورشید حدود 2500 میلیارد تن طلا وجود دارد! و البته 67 عنصر دیگر که تاکنون در این ستاره شناسایی شده‌اند. امروزه اخترشناسان تردیدی ندارند که ستاره‌ها به نوعی کارخانه‌های عنصرسازی هستند. همه عناصری که اکنون روی زمین یا در بدن موجودات زنده وجود دارد زمانی در اعماق ستاره‌ای به وجود آمده‌اند. با این حال هنوز پرسش‌های بسیاری در این عرصه وجود دارند که اخترشناسان دنبال پاسخ آنها هستند. از این رو به تازگی ستاره‌ای کشف شده که 65 عنصر مختلف دارد. در واقع، به‌جز خورشید، این نخستین ستاره‌ای است که با این تعداد عنصر کشف می‌شود و کم و بیش تعداد عناصر موجود در این ستاره همانند خورشید است. 

براساس نظریه مهبانگ، نخستین عنصری که در عالم هستی شکل گرفت هیدروژن بود. البته مقادیر کمی هلیوم و برخی عناصر سبک هم در ابتدای پیدایش عالم به وجود آمدند. ولی بعد از تولد ستاره‌ها و شروع فرآیند گداخت هسته‌ای در اعماق ستاره‌ها بود که به‌تدریج عناصر سنگین‌تر از هیدروژن پا به عرصه وجود نهاد. هسته‌های هیدروژن طی فرآیند گداخت هسته‌ای به یکدیگر می‌پیوندند و هسته‌های عناصر سنگین‌تر به وجود می‌آید. عناصر جدول مندلیف نتیجه سیر تحول ستاره‌ها هستند و البته عناصر سنگین‌تر از آهن به دنبال انفجار ستاره‌ها یا ادغام ستاره‌های نوترونی به وجود می‌آیند. بنابراین به نظر می‌رسد پیدایش زمین و عناصر موجود در آن نتیجه سیر تحول ستاره‌هاست. 
کشف ستاره‌ها و مطالعه نحوه شکل‌گیری عناصر در آنها می‌تواند کلید درک بسیاری از فرآیندهای مهم باشد. نام ستاره‌ای که به‌تازگی با 65 عنصر مورد مطالعه قرار گرفت اچ‌دی222925 است که در راه‌کهکشان قرار دارد. نکته جالب در مورد این ستاره درخشش نسبتا زیاد آن در طول موج‌های فرابنفش است. این خصوصیت امکان مطالعه طیف‌سنجی این ستاره را بهتر فراهم می‌کند و در واقع، بر اساس مطالعات طیف‌سنجی است که می‌توان به حضور عناصر مختلف و حتی میزان فراوانی آنها پی برد. پیش‌تر ستاره دیگری به نام سی‌اس052-22892 با تعداد 53 عنصر رکورددار بیشترین عناصر کشف شده در یک ستاره بود. 
یکی از فرآیندهای کلیدی در پیدایش عناصر به عنوان «فرآیند r» شناخته می‌شود که همان فرآیند گیراندازی سریع نوترون است. جالب اینجاست که در ستاره اچ‌دی222925 عنصر طلا هم شناسایی شده است. هنوز ابهامات بسیاری درباره فرآیند گیراندازی سریع نوترون وجود دارد. این فرآیند که می‌تواند منجر به پیدایش عناصر سنگینی مثل طلا شود در شرایطی رخ می‌دهد که مقادیر زیادی نوترون با انرژی زیاد وجود داشته باشد. چنین محیط‌هایی معمولاً بسیار نادرند. دقیقاً به همین دلیل است که کشف عنصری مثل طلا در ستاره اچ‌دی222925 مورد توجه قرار گرفته است. زیرا می‌تواند کمک کند بفهمیم چگونه فرآیند گیراندازی سریع نوترون در اعماق یک ستاره رخ می‌دهد. 
البته در مورد این ستاره بعید است که چنین فرآیندی در اعماق آن روی دهد. معمولا فرآیند گیراندازی نوترون سریع هنگام انفجار ستاره‌ها یا برخورد ستاره‌های نوترونی به وقوع می‌پیوندد. به نظر می‌رسد بستر شکل‌گیری ستاره اچ‌دی222925 جایی بوده‌است که عناصر ناشی از فرآیند گیراندازی نوترون سریع حضور داشته‌اند. اما چگونگی و فراوانی آن به درستی روشن نیست. آن چنان که در مورد خورشید هم نمی‌دانیم 2500 میلیارد تن طلای آن از کجا آمده است!

دکتر محسن شادمهری - دانشیار گروه فیزیک دانشگاه گلستان