مردم‌؛ بازیگران اصلی میدان روایت

مردم‌؛ بازیگران اصلی میدان روایت

در تحلیل‏‌های انجام‏‌شده همواره این اصل پذیرفته شده که هیچ رخدادی تنها از یک زاویه قابل فهم نیست.

دکتر منوچهر صابر-نویسنده و پژوهشگر

هر واقعه‌‏ای در بستر پیچیده‏ای از عوامل نظامی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی شکل می‏گیرد و به‏همین‌دلیل درباره آن تفسیرهای گوناگونی پدید می‏آید‌؛ از همین‏رو جنگ رمضان نیز می‏تواند از ابعاد مختلفی تحلیل شود. برخی آن را در چارچوب تحولات ژئوپلیتیکی منطقه‏ای بررسی می‏کنند‌؛ گروهی دیگر هدف از آن را تسلط بر منطقه و تجزیه ایران می‏دانند‌؛ برخی تقابل‏های فرهنگی و هویتی را مد نظر قرار می‏دهند‌؛ و دسته‏ای دیگر آن را نمونه‏ای از تغییر موازنه‌های قدرت در عصر فناوری‏های ارتباطی قلمداد می‏کنند. با‌این‌حال، در میان همه این قرائت‏ها، یک زاویه تحلیلی که به بررسی نسبت میان رسانه و واقعیت اجتماعی و شکل‏گیری روایت‏‌های جهانی می‏پردازد، از نظر این نوشتار، اهمیت ویژه‏ای دارد.  در جهان معاصر، رسانه دیگر صرفا ابزاری برای جمع‏آوری اطلاعات و انتقال خبر نیست بلکه به یکی از مهم‌ترین سازوکارهای تولید واقعیت سیاسی و اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است. بسیاری از نظریه‏پردازان ارتباطات معتقدند که در عصر دیجیتال، آن‏چه مردم از جهان می‏شناسند نه لزوما خود واقعیت، بلکه بازنمایی رسانه‏ای آن است. در چنین شرایطی، قدرت رسانه‏ای می‏تواند نه‏تنها افکار عمومی را شکل دهد، بلکه چارچوب فهم و ادراک جامعه جهانی از رخدادها را نیز تعیین کند. این وضعیت با گسترش پلتفرم‏های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و الگوریتم‏های هوشمند به مرحله‏ای رسیده که برخی پژوهشگران از آن با عنوان «استعمار دیجیتال» یاد می‏کنند‌؛ وضعیتی که در آن ساختارهای فناورانه و رسانه‏ای متمرکز قادرند جریان اطلاعات، اولویت‏های خبری و حتی احساسات جمعی را هدایت کنند.  اما تاریخ ارتباطات نشان داده که هیچ امپراطوری رسانه‏ای، هرچند قدرتمند، نمی‏تواند برای همیشه فاصله‏ای پایدار میان واقعیت اجتماعی و روایت رسانه‏ای ایجاد کند. در لحظاتی خاص از تاریخ، هنگامی که واقعیت میدانی با شدتی کم‏سابقه در عرصه نظامی، سیاسی و اجتماعی حضور می‏یابد، رسانه ناگزیر می‌شود خود را با آن واقعیت تطبیق دهد. این لحظه همان نقطه‏ای است که می‏توان آن را «امتزاج رسانه و واقعیت» نامید‌؛ لحظه‏ای که در آن روایت‏های رسمی و ساختارهای رسانه‏ای دیگر قادر نیستند واقعیت را نادیده بگیرند و ناچار می‌شوند آن را در چارچوب بازنمایی خود بپذیرند.