رود کارون با چالش های زیست محیطی بسیاری دست و پنجه نرم می کند آیا می توان بار دیگر شاهد سر زندگی این رودخانه بود؟
احیای شاهرگ حیات خوزستان
می‌گویند كارون، شاهرگ اصلی زندگی در خوزستان است؛ شاهرگی كه اگر قطع شود، حیات این استان جنوبی كشورمان به خطر می‌افتد. حال و روز كارون اما مدت‌هاست خوش نیست و همین موضوع به نگرانی و دغدغه بزرگ مردم این استان تبدیل شده است. همه آنهایی كه به جریان زندگی در حاشیه بزرگ‌ترین رودخانه كشور امیدوارند و دل‌نگران مشكلاتی هستند كه هرچند وقت یك بار از راه می‌رسند. مشكلات ریز و درشتی كه در كنار هم می‌شوند تهدیدی بزرگ برای تنها رودخانه كشورمان كه با آب‌های بین‌المللی ارتباط دارد. از آلودگی‌های محیط زیستی و ورود پساب‌های كشاورزی، صنعتی و شهری به جان كارون گرفته تا شرایط غیربهداشتی حاشیه رودخانه و تجاوز مردم به حریم این رود و طرح‌هایی مثل انتقال آب از سرشاخه‌هایش!
كارون امسال اما برای همه آنهایی كه در حاشیه‌اش می‌ایستند و چشم به جریان خروشان آب‌هایش می‌دوزند، چهره‌ای متفاوت دارد، كارون دیگر آن كارون چندسال پیش نیست. این رود تمدن‌ساز، این روزها پر از جزیره‌هایی است كه جابه‌جا از دل آب بیرون زده‌اند، رسوباتی كه به مرور زمان روی هم جمع شده‌اند و شكلی غیرمتعارف در دل آب به‌وجود آورده‌اند؛ اتفاقی كه با سیل امسال تشدید شده و نگرانی بزرگی را درد دل علاقه‌مندان حیات طولانی‌ترین رودخانه كشورمان به‌وجود آورده است؛ رسوباتی كه در دنیای آمارها حجم‌شان روز به روز بیشتر می‌شود. آن‌قدر كه سیدابراهیم حسینی، مدیر حفاظت و مهندسی رودخانه‌ها و سواحل سازمان آب و برق خوزستان به ما هشدار بدهد حجم رسوبات كارون به ۱۴ میلیون مترمكعب رسیده است! هشداری كه اگر جدی گرفته نشود حیات كارون را با مشكلات زیادی مواجه می‌كند.
كارون
منبع زندگی در خوزستان
جریان رودخانه كارون در مقاطع مختلف عبور خود در استان خوزستان با زندگی مردم عجین شده، مردمی كه از سالیان سال پیش، به مدد وجود این رودخانه خروشان، حاشیه این رود را به‌عنوان مركز زندگی‌شان انتخاب كردند؛ انتخابی كه به شكل‌گیری شهرها و روستاهای مختلفی در جاشیه 950 كیلومتری كارون منتهی شده است. اتفاقی كه باعث شده كارون به نبض حیاتی صنعت كشاورزی و اقتصادی در منطقه هم تبدیل شود.
این اما روی خوش زندگی مسالمت‌آمیز انسان‌ها در كنار كارون است، روی ناخوش این ماجرا به مداخلاتی می‌رسد كه حیات كارون را به مخاطره انداخته‌اند. براین اساس با آغاز تلاطم‌های طبیعی و مداخلات انسان‌ساز در بستر و حاشیه رودخانه كارون از دو دهه پیش ه بحث‌های مرتبط با مهندسی آب در این رودخانه آغاز شد؛ بحث‌هایی كه می‌خواست كارون را زنده نگه دارد.
لایروبی كارون
ضرورتی بدون اعتبار
در پی سیلابی شدن رودخانه كارون در بهار امسال، جریان این رودخانه در اهواز به بیش از 3000 مترمكعب در ثانیه رسید؛ جریانی كه در بیش از یك دهه گذشته بی سابقه بود.مخصوصا وقتی این جریان را در كنار متوسط دبی جریان این رود می‌گذاریم، رقمی كه در اهواز به طور متوسط 200 متر مكعب در ثانیه است. ماحصل این جریان شدید آب، اضافه شدن انبوهی از رسوبات به رسوبات قبلی كارون بود؛ اتفاقی كه باعث شكل‌گیری جزیره‌های مختلف در سطح این رودخانه شده و بر ضرورت لایروبی این رود تاكید می‌كند.
ما این را از قول مدیر دفتر حفاظت و مهندسی رودخانه‌ها و سواحل سازمان آب و برق خوزستان می‌نویسیم. از قول سیدابراهیم حسینی كه می‌گوید: هدف از لایروبی رودخانه كارون در اهواز بهبود منظر و چهره كارون در مقطع شهری است و اولویت لایروبی هم از پل هفتم تا پل پنجم بوده كه سیلاب، رسوب‌گذاری در آن را تشدید كرده است.
حسینی در توضیح بیشتر درباره ضرورت این اتفاق به ما می‌گوید: بر اساس آخرین مطالعات مربوط به اوایل دهه ۹۰، رسوب كارون در مقطع اهواز ۱۲ میلیون مترمكعب برآورد شده بود كه پیش‌بینی می‌شود بعد از سیل اكنون به ۱۴ میلیون مترمكعب رسیده باشد، از سوی دیگر برداشتن هر مترمكعب رسوب، ۶ دلار هزینه در بردارد. تا سال 93 در حدود یك میلیون مترمكعب لایروبی در كارون در مقطع اهواز انجام شد اما با اتمام اعتبار، این طرح متوقف شد.
حالا یك حساب و كتاب سرانگشتی كافی است تا به رقمی چندصد میلیاردی برای لایروبی این رودخانه برسیم. حسینی در این باره می‌گوید: با برآورد‌هایی كه انجام شده برای لایروبی این 14 میلیون متر مكعب رسوب كارون، به 846 میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم و این درحالی است كه تاكنون هیچ اعتباری برای لایروبی كارون به این سازمان اختصاص داده نشده و فعلا لایروبی كارون با ۶۰ میلیارد ریال اعتبار از محل منابع داخلی این سازمان آغاز شده كه با توجه به حجم اعتبارات موردنیاز، اعتبار ناچیزی است و برای به سرانجام نشاندن این طرح كافی نیست.
مدیر دفتر حفاظت و مهندسی رودخانه‌ها و سواحل سازمان آب و برق خوزستان همین‌جا تاكید می‌كند كه مهم‌ترین مشكل در لایروبی كارون كمبود اعتبار است؛ اعتباری كه اگر به سرانجام برسد می‌تواند تا اندازه‌ای از بار رسوبات كارون بكاهد.
حسینی با اشاره به این موضوع می‌گوید: «در صورت تامین نیازهای لازم برای لایروبی و با توجه به امكانات موجود سازمان آب و برق، لایروبی در اهواز در بهترین حالت، حدود چهار تا پنج سال طول می‌كشد.این در حالی است كه برخی شركت‌ها از كشورهایی مثل چین، هلند و روسیه نسبت به انجام لایروبی كارون با ماشین آلات پیشرفته و به روز اعلام امادگی كرده‌اند اما به‌دلیل مسائل اقتصادی امكان استفاده از این شركت‌ها را نداریم.
این اما همه ماجرا نیست و بر اساس مطالعات، لایروبی در كارون در مقطع اهواز به چهار بازه تقسیم شده كه شامل پل هفتم تا پنجم، پل پنجم تا پل ششم (فولاد)، چنیبه و بالادست اهواز بوده و در جلسات اخیر هزینه لایروبی بازه‌های مهم در رودخانه‌های كرخه، كارون و بهمنشیر در حدود
۱۵۰ میلیون دلار برآورد شده است.
رسوب‌هایی
كه اكوسیستم را به هم می‌زنند
هزینه لایروبی هرچقدر هم كه زیاد باشد وقتی در مقابل حیات كارون قرار می‌گیرد، به اقدامی فوری تبدیل می‌شود، اقدامی كه باید هرچه زودتر مورد توجه مسؤولان استانی و كشوری قرار بگیرد.
محمود شفاعی بجستان، استاد دانشكده مهندسی علوم آب شهید چمران اهواز كارشناسی که معتقد است رسوب‌های جدید در اكوسیسم رودخانه تاثیرگذارند. شفاعی بجستان در همین رابطه به مهر می‌گوید: حضور جزایر در كارون در محدوده اهواز از منظر عمومی بسیار ناپسند است، چراكه در زمان كم‌آبی جریان آب شاخه‌شاخه می‌شود و روی این جزایر گیاهان هرز رشد می‌كنند. حضور این گیاهان باعث جذب اكسیژن محلول آب می‌شود و به‌خصوص در زمان كم‌آبی و افزایش ورود فاضلاب شهری میزان اكسیژن محلول به‌شدت كاهش‌یافته و به اكوسیستم رودخانه و آبزیان لطمات شدیدی وارد می‌كند. به‌خصوص كه سرعت جریان در بعضی از شاخه‌ها بسیار كم یا در شرایط سكون است و بوی نامطلوبی كه در تابستان به مشام می‌رسد ناشی از همین پدیده است.
یك هم‌اندیشی
برای بهبود حال كارون
حال این روزهای كارون، آن‌قدر نگران‌كننده است كه چند روز پیش فعالان محیط‌زیست استان خوزستان را دور هم جمع كرد، در این نشست هم‌اندیشی كه با حضور مدیرعامل سازمان آب وبرق خوزستان برگزار شد، چالش‌های مختلف كارون مورد بررسی قرار گرفت، از انتقال آب و حفظ تالاب‌ها گرفته تا ساخت و ساز‌های كارون كشت تابستانه و لایروبی‌اش. همین جا بود كه عبدالصاحب عبودی مدیر جمعیت فعالان محیط‌زیست بهبهان تاكید كرد: مدیران خوزستان باید حساسیت بیشتری در زمینه طرح‌های انتقال آب و جلوگیری از اجرای آنها داشته باشند.
كهزاد جعفری یكی از فعالان محیط زیست مسجدسلیمان هم در این نشست اجرای طرح‌های انتقال آب كارون را یك فاجعه ملی دانست و گفت: نباید اجازه داده شود با اجرای این طرح‌ها خوزستان استانی خالی از سكنه و یك اقامتگاه كارگری شود.
وی خواستار ثبت جهانی رودخانه كارون به عنوان یك اثر طبیعی شد و افزود: با ساخت صنایع آب بر در فلات مركزی و انتقال آب از سرشاخه رودهای خوزستان، این استان نابود می‌شود.
جعفری البته برای لایروبی نشدن كارون یك دلیل آورد. او مدعی شد علت لایروبی نشدن رودخانه كارون، پرآب نشان دادن این رودخانه و بسترسازی برای ادامه طرح‌های انتقال آب است.
فاضلابی كه همچنان هست
رسوب‌هایی كه این روزها از دیواره و كف كارون بالا می‌روند، با این‌كه دغدغه جدید دوستداران محیط‌زیست در این استان هستند، اما هنوز نتوانسته اند روی سر بقیه مشكلاتی كه گریبان كارون را گرفته سایه بیندازند. مردم هنوز یادشان نرفته كه پسماندهای كشاورزی، صنعتی و شهری مهم‌ترین منبع آلودگی رودخانه كارون هستند. آمارها می‌گویند پسماندهای كشاورزی با 48 درصد در رتبه اول این آلودگی قرار دارند و رتبه بعدی با
26 درصد به فاضلاب شهری رسیده و سهم آلودگی‌های صنعتی هم از این اتفاق، 23 درصد است؛ اتفاقی كه باعث شده جمع آلایندگان رودكارون جمع باشد. این درحالی است كه از گذشته تا حال رودكارون، منبع اصلی تامین آب آشامیدنی استان خوزستان بوده است و این یعنی اتصال آلودگی به زندگی مردم و به خطر انداختن سلامت شهروندان خوزستانی! مشكلی كه تكراری كه در گذر زمان دیگر دیده نمی‌شود.
كارون
منبع زندگی در خوزستان
جریان رودخانه كارون در مقاطع مختلف عبور خود در استان خوزستان با زندگی مردم عجین شده، مردمی كه از سالیان سال پیش، به مدد وجود این رودخانه خروشان، حاشیه این رود را به‌عنوان مركز زندگی‌شان انتخاب كردند؛ انتخابی كه به شكل‌گیری شهرها و روستاهای مختلفی در جاشیه 950 كیلومتری كارون منتهی شده است. اتفاقی كه باعث شده كارون به نبض حیاتی صنعت كشاورزی و اقتصادی در منطقه هم تبدیل شود.
این اما روی خوش زندگی مسالمت‌آمیز انسان‌ها در كنار كارون است، روی ناخوش این ماجرا به مداخلاتی می‌رسد كه حیات كارون را به مخاطره انداخته‌اند. براین اساس با آغاز تلاطم‌های طبیعی و مداخلات انسان‌ساز در بستر و حاشیه رودخانه كارون از دو دهه پیش ه بحث‌های مرتبط با مهندسی آب در این رودخانه آغاز شد؛ بحث‌هایی كه می‌خواست كارون را زنده نگه دارد.
لایروبی كارون
ضرورتی بدون اعتبار
در پی سیلابی شدن رودخانه كارون در بهار امسال، جریان این رودخانه در اهواز به بیش از 3000 مترمكعب در ثانیه رسید؛ جریانی كه در بیش از یك دهه گذشته بی سابقه بود.مخصوصا وقتی این جریان را در كنار متوسط دبی جریان این رود می‌گذاریم، رقمی كه در اهواز به طور متوسط 200 متر مكعب در ثانیه است. ماحصل این جریان شدید آب، اضافه شدن انبوهی از رسوبات به رسوبات قبلی كارون بود؛ اتفاقی كه باعث شكل‌گیری جزیره‌های مختلف در سطح این رودخانه شده و بر ضرورت لایروبی این رود تاكید می‌كند.
ما این را از قول مدیر دفتر حفاظت و مهندسی رودخانه‌ها و سواحل سازمان آب و برق خوزستان می‌نویسیم. از قول سیدابراهیم حسینی كه می‌گوید: هدف از لایروبی رودخانه كارون در اهواز بهبود منظر و چهره كارون در مقطع شهری است و اولویت لایروبی هم از پل هفتم تا پل پنجم بوده كه سیلاب، رسوب‌گذاری در آن را تشدید كرده است.
حسینی در توضیح بیشتر درباره ضرورت این اتفاق به ما می‌گوید: بر اساس آخرین مطالعات مربوط به اوایل دهه ۹۰، رسوب كارون در مقطع اهواز ۱۲ میلیون مترمكعب برآورد شده بود كه پیش‌بینی می‌شود بعد از سیل اكنون به ۱۴ میلیون مترمكعب رسیده باشد، از سوی دیگر برداشتن هر مترمكعب رسوب، ۶ دلار هزینه در بردارد. تا سال 93 در حدود یك میلیون مترمكعب لایروبی در كارون در مقطع اهواز انجام شد اما با اتمام اعتبار، این طرح متوقف شد.
حالا یك حساب و كتاب سرانگشتی كافی است تا به رقمی چندصد میلیاردی برای لایروبی این رودخانه برسیم. حسینی در این باره می‌گوید: با برآورد‌هایی كه انجام شده برای لایروبی این 14 میلیون متر مكعب رسوب كارون، به 846 میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم و این درحالی است كه تاكنون هیچ اعتباری برای لایروبی كارون به این سازمان اختصاص داده نشده و فعلا لایروبی كارون با ۶۰ میلیارد ریال اعتبار از محل منابع داخلی این سازمان آغاز شده كه با توجه به حجم اعتبارات موردنیاز، اعتبار ناچیزی است و برای به سرانجام نشاندن این طرح كافی نیست.
مدیر دفتر حفاظت و مهندسی رودخانه‌ها و سواحل سازمان آب و برق خوزستان همین‌جا تاكید می‌كند كه مهم‌ترین مشكل در لایروبی كارون كمبود اعتبار است؛ اعتباری كه اگر به سرانجام برسد می‌تواند تا اندازه‌ای از بار رسوبات كارون بكاهد.
حسینی با اشاره به این موضوع می‌گوید: «در صورت تامین نیازهای لازم برای لایروبی و با توجه به امكانات موجود سازمان آب و برق، لایروبی در اهواز در بهترین حالت، حدود چهار تا پنج سال طول می‌كشد.این در حالی است كه برخی شركت‌ها از كشورهایی مثل چین، هلند و روسیه نسبت به انجام لایروبی كارون با ماشین آلات پیشرفته و به روز اعلام امادگی كرده‌اند اما به‌دلیل مسائل اقتصادی امكان استفاده از این شركت‌ها را نداریم.
این اما همه ماجرا نیست و بر اساس مطالعات، لایروبی در كارون در مقطع اهواز به چهار بازه تقسیم شده كه شامل پل هفتم تا پنجم، پل پنجم تا پل ششم (فولاد)، چنیبه و بالادست اهواز بوده و در جلسات اخیر هزینه لایروبی بازه‌های مهم در رودخانه‌های كرخه، كارون و بهمنشیر در حدود
۱۵۰ میلیون دلار برآورد شده است.
رسوب‌هایی
كه اكوسیستم را به هم می‌زنند
هزینه لایروبی هرچقدر هم كه زیاد باشد وقتی در مقابل حیات كارون قرار می‌گیرد، به اقدامی فوری تبدیل می‌شود، اقدامی كه باید هرچه زودتر مورد توجه مسؤولان استانی و كشوری قرار بگیرد.
محمود شفاعی بجستان، استاد دانشكده مهندسی علوم آب شهید چمران اهواز كارشناسی که معتقد است رسوب‌های جدید در اكوسیسم رودخانه تاثیرگذارند. شفاعی بجستان در همین رابطه به مهر می‌گوید: حضور جزایر در كارون در محدوده اهواز از منظر عمومی بسیار ناپسند است، چراكه در زمان كم‌آبی جریان آب شاخه‌شاخه می‌شود و روی این جزایر گیاهان هرز رشد می‌كنند. حضور این گیاهان باعث جذب اكسیژن محلول آب می‌شود و به‌خصوص در زمان كم‌آبی و افزایش ورود فاضلاب شهری میزان اكسیژن محلول به‌شدت كاهش‌یافته و به اكوسیستم رودخانه و آبزیان لطمات شدیدی وارد می‌كند. به‌خصوص كه سرعت جریان در بعضی از شاخه‌ها بسیار كم یا در شرایط سكون است و بوی نامطلوبی كه در تابستان به مشام می‌رسد ناشی از همین پدیده است.
یك هم‌اندیشی
برای بهبود حال كارون
حال این روزهای كارون، آن‌قدر نگران‌كننده است كه چند روز پیش فعالان محیط‌زیست استان خوزستان را دور هم جمع كرد، در این نشست هم‌اندیشی كه با حضور مدیرعامل سازمان آب وبرق خوزستان برگزار شد، چالش‌های مختلف كارون مورد بررسی قرار گرفت، از انتقال آب و حفظ تالاب‌ها گرفته تا ساخت و ساز‌های كارون كشت تابستانه و لایروبی‌اش. همین جا بود كه عبدالصاحب عبودی مدیر جمعیت فعالان محیط‌زیست بهبهان تاكید كرد: مدیران خوزستان باید حساسیت بیشتری در زمینه طرح‌های انتقال آب و جلوگیری از اجرای آنها داشته باشند.
كهزاد جعفری یكی از فعالان محیط زیست مسجدسلیمان هم در این نشست اجرای طرح‌های انتقال آب كارون را یك فاجعه ملی دانست و گفت: نباید اجازه داده شود با اجرای این طرح‌ها خوزستان استانی خالی از سكنه و یك اقامتگاه كارگری شود.
وی خواستار ثبت جهانی رودخانه كارون به عنوان یك اثر طبیعی شد و افزود: با ساخت صنایع آب بر در فلات مركزی و انتقال آب از سرشاخه رودهای خوزستان، این استان نابود می‌شود.
جعفری البته برای لایروبی نشدن كارون یك دلیل آورد. او مدعی شد علت لایروبی نشدن رودخانه كارون، پرآب نشان دادن این رودخانه و بسترسازی برای ادامه طرح‌های انتقال آب است.
فاضلابی كه همچنان هست
رسوب‌هایی كه این روزها از دیواره و كف كارون بالا می‌روند، با این‌كه دغدغه جدید دوستداران محیط‌زیست در این استان هستند، اما هنوز نتوانسته اند روی سر بقیه مشكلاتی كه گریبان كارون را گرفته سایه بیندازند. مردم هنوز یادشان نرفته كه پسماندهای كشاورزی، صنعتی و شهری مهم‌ترین منبع آلودگی رودخانه كارون هستند. آمارها می‌گویند پسماندهای كشاورزی با 48 درصد در رتبه اول این آلودگی قرار دارند و رتبه بعدی با
26 درصد به فاضلاب شهری رسیده و سهم آلودگی‌های صنعتی هم از این اتفاق، 23 درصد است؛ اتفاقی كه باعث شده جمع آلایندگان رودكارون جمع باشد. این درحالی است كه از گذشته تا حال رودكارون، منبع اصلی تامین آب آشامیدنی استان خوزستان بوده است و این یعنی اتصال آلودگی به زندگی مردم و به خطر انداختن سلامت شهروندان خوزستانی! مشكلی كه تكراری كه در گذر زمان دیگر دیده نمی‌شود.
