در ادبیات اقتصادی بخش کشاورزی، ضریب مکانیزاسیون با «اسب بخار» سنجیده می‌شود. در بیشتر نقاط کشور این ضریب بین یک تا 2 است؛ در حالی که کشورهای توسعه‌یافته به ضریب 2.5 تا 3 اسب بخار دست یافته‌اند. پایین بودن ضریب مکانیزاسیون موجب شده که ایران سالانه نیاز به واردات پنج تا هفت میلیون تن گندم داشته باشد؛ در حالی‌که حدود سه تا چهار میلیون تن گندم از کشاورزان خریداری می‌شود؛ این نشان از کسری دو تا سه میلیون تنی در سال دارد؛ البته کاهش بارش در فصل زراعی از 261 میلی‌متر به 218 میلی‌متر هم بسیار در این وضعیت موثر بوده است.  با این حال کشاورزی ایران در تهدید نوسازی نشدن  ادوات کشاورزی تهدید جهش 1.7برابری تورم تولیدکننده،  فرسودگی تجهیرات و مکانیزاسیون و فرسایش خاک مطلوب قرار دارد؛ به‌طوری‌که بخش کشاورزی با رشد منفی 3.7درصدی در سال گذشته مواجه بوده است.  در همین حال بخش کشاورزی در دوران تحریم‌ها رشد منفی 10.8 درصدی را در سرمایه‌گذاری تجربه کرده است. همین وضعیت موجب شده که کشاورزان و بخش سرمایه‌گذاری تمایل کمتری برای ورود به کشت گندم داشته باشند؛ در حالی‌که دسترسی به گندم کافی که قوت‌غالب مردم ایران را تشکیل می‌دهد، یک ضرورت است.  این عوامل موجب شده که بنابر اعلام مرکز آمار ایران، سطح زیر کشت گندم به جای افزایش، کاهش پیدا کند؛ به‌طوری‌که از 6.6 میلیون هکتار در سال زراعی‌ 1400ــ 1399 به 6.5میلیون هکتار در سال زارعی 1401ــ1400 برسد. 
 ظرفیت تولید گندم امسال 
با توجه به این‌که گندم استان‌های سردسیر هنوز به‌طور کامل خریداری نشده و نرخ خرید تضمینی هم از 9500 تومان به 11500 تومان افزایش یافته است، انتظار می‌رود که امسال در نهایت بین پنج تا شش میلیون تن گندم از کشاورزان خریداری شود که در نتیجه همچنان باید هشت تا 9 میلیون تن گندم به کشور وارد شود. 
 در این شرایط که اتکا به واردات افزایش پیدا کرده، قیمت جهانی گندم نسبت به سه سال گذشته 77 درصد، نسبت به یک سال گذشته 43 درصد و نسبت به شش ماه گذشته 19درصد افزایش یافته است؛ این یعنی یک ارزبری گسترده و واردکردن امنیت غذایی از یک جهان ناامن.
در این شرایط باید با رو آوردن به سرمایه‌گذاری در مکانیزاسیون تولید گندم، بهبود الگوی کشت از طریق آمایش سرزمینی و مناسب‌سازی سطح زیر کشت و افزایش این سطح با حذف کشت محصولات آب‌بر، تولید گندم را افزایش داد. در حال حاضر اقداماتی انجام شده است؛ مانند تخصیص منابع صندوق توسعه ملی برای مکانیزاسیون کشاورزی (تراکتورهای سبک، نیمه‌سنگین و سنگین، کمباین، ادوات شیلات و...‌) اما هنوز با حداقل حالت ایده‌آل یعنی تولید هشت میلیون تن گندم در سال یا حداکثر 20 میلیون تن گندم در سال که به یک آرزو تبدیل شده، فاصله زیادی وجود دارد.
 مشکل کمباین برای مکانیزاسیون 
 مجری سابق طرح خودکفایی گندم معتقد است که دستیابی به تولید هشت میلیون تن گندم در سال ممکن است و هرکشاورز به‌راحتی می‌تواند به جای پنج تن، هشت تن گندم تولید کند اما به‌گفته اسماعیل اسفندریاری‌پور، این مستلزم توجه به مکانیزاسیون است. وی در این مورد به جام‌جم، گفت:«در درجه اول، کشاورزان نیاز به کمباین دارند. کمباین در راس مشکلات مکانیزاسیون قرار دارد. این هم مستلزم تعریف کردن روستا به‌عنوان واحد تولیدی است.» 
به گفته این کارشناس کشاورزی، ایران جزو بدترین کشورها در زمینه تامین کمباین برای کشاورزان است و به همین دلیل انبوهی از محصول به ضایعات تبدیل می‌شود. اسفندیاری‌پور، افزود:«کشاورزان ایرانی با کمباین‌های 30 تا 50 ساله کار می‌کنند. 
کارخانه‌های کمباین‌سازی انحصاری هستند و واردات کمباین‌های مدرن هم به‌سختی انجام می‌شود. این در حالی است که در خیابان‌ها همه مدل خودروهای مدرن و به‌روز در خدمت مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد اما این موضوع در حوزه تولید هیچ اهمیتی ندارد. 
به‌دلیل فرسودگی کمباین‌ها، سالی 500 هزار تن گندم اتلاف می‌شود که با قیمت جهانی 388 دلار (فوب آمریکا) برای هر تن، 194 میلیون دلار دورریز گندم ایران است و با دلار 31هزار تومانی به سالی 6000 میلیارد تومان می‌رسد.»

ما و ترکمنستان
عقب‌ماندگی در حوزه تامین ماشین‌آلات به‌روز کشاورزی جدی است و این در حالی است که کشوری مثل ترکمنستان 500دستگاه کمباین نو با تکنولوژی بالا وارد کرده است. این کشور نیاز کشاورزان خود را از این طریق برطرف کرده زیرا می‌داند برای تولید گندم باید روی چه موضوعی دست بگذارد. در ایران هم با توجه به این‌که کمباین معضل اساسی در بحث مکانیزاسیون است، انتظار تحقق دسترسی به آن انتظاری عقلانی است. از سوی دیگر در بحث آبیاری میکرو هم باید از کشاورز حمایت شود که در صورت تحقق چنین مهمی به‌راحتی با 3500 تا 4000 هکتار آبیاری می‌توان به ظرفیت هشت تا 8.5میلیون تولید گندم در سال رسید؛ موضوعی که در ترکمنستان درحال پیاده‌سازی است.

پیام عابدی - گروه اقتصاد